Antik Kıbrıs Çömleği Nasıl Tanınır? Resimli Tanımlama Rehberi

Yukarıdaki sehpada duran testinin düz bir dibi yok. Çömlekçi onu MÖ 2000 civarında elle biçimlendirmiş, kırmızı astarını yumuşak bir parlaklık kazanana kadar perdahlamış, yüzeyine daireler ve paralel çizgiler kazıyıp bu çizgileri beyazla doldurmuş. Bu ayrıntıların hepsi birlikte testiyi Kıbrıs çömlekçiliğinin tek bir ailesine, Kırmızı Perdahlı (Red Polished) seramiğe yerleştirir. Bunun için birkaç dakika yeterlidir, hiçbir alete gerek yoktur.

Kıbrıs arkeologları çömlekleri önce "mal" ya da seramik türüne göre ayırır: yüzeyin nasıl bitirildiğine (perdahlanmış, astarlanmış, boyanmış ya da sade bırakılmış) ve kabın elde mi yoksa çarkta mı yapıldığına bakılır. Tür adlarının neredeyse hepsi yüzeyi anlatır; testi ve kaselerinin halka biçimli dibinden adını alan Halka Dipli (Base Ring) seramik bunun tek istisnasıdır [1]. Elinizdeki tarihi eser hakkında üç soruyu yanıtlarsanız (elde mi, çarkta mı? perdahlı mı, astarlı mı, boyalı mı? hangi renkler?) çoğu zaman doğru aileye ulaşırsınız, bu da size bir tarih aralığı verir.

Türkiye'de yaşayan birçok okurun elindeki antik çömlek Kıbrıs'tan değil Anadolu'dan, Ege kıyılarından ya da Suriye ve Mezopotamya'dan gelmiş olabilir. Bu rehber Kıbrıs seramiğini anlatıyor, ama testinizin ya da küpünüzün nereden geldiğinden emin değilseniz yine de bize yazın: fotoğraflara bakar, gördüğümüzü açıkça söyleriz. Türkiye'de topraktan çıkan bütün tarihi eserler devletindir; elinizdekinin tam olarak ne olduğunu bilmek bu yüzden ilk adımdır. Kanunun ne dediğini ve seçeneklerinizi tarihi eser, kanun ve seçenekler rehberimizde anlatıyoruz.

Başlamadan önce: bu gerçekten antik bir Kıbrıs çömleği mi?

Üç özellik bir kabı bu rehberin kapsamı dışına çıkarır. Çoğu zaman yeşil ya da sarı, bazen üzerine desen kazınmış camsı bir sır, neredeyse her zaman çok daha geç bir kabı gösterir: Kıbrıs'ın sırlı sgraffito seramikleri Orta Çağ'a aittir. Parlak kırmızı bir kaplamanın altında kalıpla yapılmış kabartmalar, Roma dönemi kırmızı parlak sofra kaplarına işaret eder. Dipte keskin bir damga, basılı ya da kalıpla bastırılmış bir "replika" işareti veya tebeşirimsi, alçıya benzeyen bir hamur ise müze dükkânlarının ve el sanatları atölyelerinin onlarca yıldır sattığı türden modern bir kopyayı düşündürür. Bunları, on dokuzuncu yüzyılın ağır restorasyonlarını ve bir termolüminesans testinin neyi çözebileceğini Kıbrıs çömleklerinde replika ve sahte rehberinde (İngilizce) anlatıyoruz.

Bundan sonraki her şey için tek bir kural var: yüzeyi temizlemeyin, kazımayın, suya yatırmayın, "denemeyin". Astar ve boya, kabın kanıtıdır. Nemli bir bez kazıma çizgilerindeki beyaz dolguyu ve solmuş boyayı alıp götürebilir; asit ve çamaşır suyu çok daha fazla zarar verir.

Kâğıt etiketleri, boyayla yazılmış numaraları ve kulplardaki kurşun mühürleri olduğu yerde bırakın. Bunlar kabın nerelerden geçtiğini kaydeder; nasıl okunacaklarını ihraç izinleri, mühürler ve etiketler rehberinde anlatıyoruz.

Çömleğe zarar vermeden evde neye bakabilirim?

Gün ışığı, telefonunuzun feneri ve mümkünse bir büyüteç yeterlidir. Kabı bir havlunun üzerinde, kulpundan ya da emziğinden değil gövdesinden tutun.

1. Elde mi, çarkta mı? Feneri boynun içine tutun ve dibe bakın. Çark, iç yüzeyde ince yatay halkalar, eşit kalınlıkta bir çeper, simetrik bir profil ve düzgünce tornalanmış bir halka ya da disk dip bırakır; kusursuz iç içe boyalı daireler de kap dönerken çizilmiştir. Elde yapılmış bir kapta küçük düzensizlikler görülür: dikeyden sapan bir boyun, eşit olmayan çeperler, parmak izleri, düz duramayan yuvarlak ya da sivri bir dip, bazen bıçakla dikey yontma izleri.
2. Kulp bağlantısı. Tunç Çağı'na ait birçok Kıbrıs testisinde ve küçük testisinde çömlekçi, kulpun ucunu gövde çeperindeki bir delikten bir dübel gibi içeri itmiştir; bu tıkaç bazen içeriden görülebilir. Nicolle Hirschfeld bunu "kulpları kabın çeperinden geçirerek takmak gibi tipik Kıbrıs uygulaması" diye tanımlar [4]. Bu özellik Kıbrıs kökenini destekler; yokluğu ise hiçbir şey kanıtlamaz.
3. Yüzey. Perdahlı kapların yumuşak bir parlaklığı vardır, çoğu zaman perdah aletinden kalma hafif çizgiler görülür. Kalın bir astar, ince kildan ayrı bir kaplamadır; astarın kırıldığı yerde farklı renkte bir hamur görünür. Mat boyada hiç parlaklık yoktur.
4. Renkler ve teknik. Zemin rengini ve her boyanın rengini not edin; bezemenin boyalı mı, kazınıp beyazla doldurulmuş mu, yoksa kabartma olarak mı eklendiğine bakın. Aşağıdaki tablo bu birleşimlere göre çalışır.
5. Ses. Geç Tunç Çağı'nın Halka Dipli seramiği ince ve çok serttir, Mohs ölçeğinde 5 ile 7 arasındadır; kazıcılar uzun zamandır hafifçe vurulduğunda çıkardığı "metalik çınlamadan" söz eder [6]. Bu hamuru inceleyen Vaughan, ince ve sert her türün aynı sesi verdiğini belirtir [6]; tırnakla hafifçe vurmak bu yüzden yalnızca bir ipucudur.
6. Dip. Yuvarlak, sivri ve sade düz dipler, Erken ve Orta Tunç Çağı'nın elde yapılmış kaplarına özgüdür. Demir Çağı'nın çarkta yapılmış testi ve kaseleri genellikle bir halka, bir disk ya da alçak, konik bir kaide üzerinde durur.

Bir gerçek, "elde mi, çarkta mı" testini dürüst tutar. Çömlekçi çarkı Kıbrıs'a MÖ 1650 civarında ulaştı; ama adanın Geç Tunç Çağı'ndaki büyük ihraç malları olan Halka Dipli ve Beyaz Astarlı seramik, üretildikleri sürece, yani MÖ 1200 civarına kadar elde yapıldı. Aynı sade testilerin elde ve çarkta yapılmış biçimleri de dört yüzyıl kadar yan yana üretildi [5]. Elde yapılmış olmak bu yüzden "MÖ 1650'den önce" demek değildir. Buna karşılık çarkta yapılmış hemen her şey Geç Tunç Çağı'na ya da sonrasına aittir; MÖ 1050 civarından itibaren Demir Çağı'nın ince seramiğinin neredeyse tamamı çarkta yapılmıştır.

Çömleğim hangi Kıbrıs seramik türü? Hızlı anahtar

İlk sütundan başlayın, sonra yüzeyi eşleştirin. Tarihler sitemizin seramik türleri sayfalarını izler (İngilizce); eski kitaplar biraz farklı rakamlar verir.

Bir koleksiyonerin elinde en çok bulunan türler Beyaz Boyalı, Kırmızı Perdahlı, Halka Dipli ve İki Renkli seramiktir; Beyaz Astarlı kaseler ve Kırmızı Üzeri Siyah küçük testiler de sık karşımıza çıkar. Bir türün içinde daha ince tarihleme biçim ve motiften gelir ve uzmanlık işidir; sitemizin Kıbrıs çömlekçiliği kursu (İngilizce) türleri tek tek ele alır.

Etikette neden "White Painted IV" yazıyor? Adlardaki iki tuzak

Birinci tuzak, aynı adların Tunç Çağı'nda ve Demir Çağı'nda birbiriyle ilgisiz türler için yeniden kullanılmış olmasıdır. Beyaz Boyalı, İki Renkli, Siyah Astarlı (Black Slip), Sade Beyaz ve Kırmızı Astarlı ikişer kez vardır: bir kez elde yapılmış Tunç Çağı seramiği olarak, yüzyıllar sonra da çarkta yapılmış Demir Çağı seramiği olarak [2]. Yalnızca "White Painted" yazan eski bir etiket, kabın elde mi (Orta Tunç Çağı) yoksa çarkta mı (Demir Çağı) yapıldığını bilene kadar size pek bir şey söylemez.

İkinci tuzak, Roma rakamlarının düzgün işleyen bir saat olmamasıdır. Tunç Çağı'nda bu rakamlar tarihi, üslubu ve bölgeyi birbirine karıştırır. Robert Merrillees, Erken Kıbrıs II'den Orta Kıbrıs III'e kadar uzun süre yapılmış topuz tutamaklı Kırmızı Perdahlı kasenin Red Polished II olarak kaydedildiğini, oysa "teknik olarak çoğunun Red Polished III'e, bir kısmının da Red Polished IV'e ait" olduğunu belirtmiştir [1]. Tür adlarının kendisini de "akademik kolaylık için konmuş başlıklar" diye nitelemiştir [1]. Demir Çağı'nda rakamlar daha düzenlidir, çünkü Einar Gjerstad onları dönemlere bağlamıştır: Beyaz Boyalı ve İki Renkli I ile III arası Kıbrıs Geometrik (Cypro-Geometric), IV ve V Kıbrıs Arkaik (Cypro-Archaic), VI ve VII Kıbrıs Klasik (Cypro-Classical) döneme aittir [3]. Daha sonraki türlerde dönem numarası parantez içinde verilir; Black-on-Red II (IV), Kırmızı Üzeri Siyah'ın ikinci evresi, IV. dönemde (Kıbrıs Arkaik I) yapılmış demektir. Eski bir etiketteki rakamı, onu yazan katalogcunun görüşü olarak okuyun.

Kırmızı Perdahlı mı?

Kırmızı Perdahlı, Erken Tunç Çağı'nın elde yapılmış seramiğidir; MÖ 2300 civarından Orta Tunç Çağı içinde MÖ 1650 civarına kadar yapılmıştır ve piyasada en sık görülen Kıbrıs türlerinden biridir. Parlayana kadar perdahlanmış, kırmızıdan kırmızı kahveye bir astar arayın. Açık ateşte düşük sıcaklıkta pişirildiği için rengi dalgalanır: birçok kabın üst kısmı siyahtır (ağız ve üst gövde siyah, alt gövde kırmızı; bu, pişirme sırasında ya da kabın ağzı aşağıda külde soğutulmasından kaynaklanır), bazıları ise kırmızı, kahverengi ve siyah alacalıdır.

Bezeme ya hiç yoktur, ya kazımadır (zikzaklar, taralı bantlar, ağ desenleri, iç içe daireler; kesikler beyazla doldurulmuştur), ya da yılanlar, sırtlar ve topuzlar biçiminde kabartma olarak eklenmiştir. Biçimler arasında tutamaklı yarım küre kaseler, kesik ya da gaga biçimli emzikli testiler, şişeler, askoslar, çok boyunlu kaplar ve sivri dibi yüzünden ayakta duramayan, mezar için yapılmış görünen lale biçimli kase vardır. Burada gösterilen lale biçimli kasede hem siyah üst kısım hem de beyaz dolgulu taramalar görülür. Parçaların çoğu 10 ile 30 cm yüksekliktedir; yine de kuzey kıyısından gelen çift boyunlu testiler yarım metreyi aşar.

Bölge kendini belli eder. Kuzey kıyısında Bellapais-Vounous ve Lapithos kaplarında kazıma ince ve özenlidir. Güneyde, Sotira ve Psematismenos gibi yerleşimlerde kaplar daha sert, alacalı ve sadedir: Psematismenos'tan yayımlanan 624 Alacalı Kırmızı Perdahlı (Red Polished Mottled) kabın hiçbirinde kazıma yoktur [8].

Sık karıştırılanlar. Demir Çağı'nın Kırmızı Astarlı seramiği ya da boyası dökülmüş bir Kırmızı Üzeri Siyah kap benzer görünebilir; ama bunlar çarkta yapılmıştır, ince ve düzgündür, halka dipleri ve yonca ağızları vardır. Diğer risk, modern köy kırmızı çömlekleri ve hediyelik kopyalardır. Daha fazla biçim ve örnek için Kırmızı Perdahlı sayfasına bakabilirsiniz.

Kırmızı Perdahlı Philia

Philia evresinin (yaklaşık MÖ 2450 ile 2250) en erken Kırmızı Perdahlı seramiği farklı görünür: açık renkli bir hamur üzerinde eşit, çok parlak bir kırmızı, çoğunlukla bezemesiz; ayrı yapılmış düz dipler, çubuk kulplar, uzun kesik emzikler ve yuvarlak dipli mataralar, kulplu kavanozlar gibi yeni biçimler [7]. Bu adla satışa çıkması nadirdir. Bkz. Kırmızı Perdahlı Philia.

Siyah Perdahlı

Erken Tunç Çağı'nın sonlarından MÖ 1850 civarına kadar yapılan Siyah Perdahlı (Black Polished), dumanlı, oksijeni az bir ortamda baştan sona siyah pişmiş Kırmızı Perdahlı'dır: beyaz dolgulu desenler kazınmış küçük testiler ve kaseler [9]; seyrek görülür. Bir kaba Siyah Perdahlı demeden önce onu ters çevirin: üst kısmı siyah bir Kırmızı Perdahlı kabın altı kırmızıdır.

Orta Tunç Çağı Beyaz Boyalı mı?

Elde yapılmış Beyaz Boyalı (White Painted) seramik Orta Tunç Çağı'na, yaklaşık MÖ 2000 ile 1650 arasına aittir. Yüzey açık devetüyü, krem ya da açık turuncudur; boya mat kahverengi ya da siyahtır (bazen turuncu kırmızı) ve çoğu zaman kabın büyük kısmını kaplayan çizgisel desenler halinde sürülmüştür: ağ desenleri, taralı üçgenler, dalgalı çizgiler, sık kesişen çizgi ağları. Paul Åström bunları Pendent Line (sarkık çizgi) ve Cross Line (kesişen çizgi) gibi adlandırılmış üsluplara ayırmıştır [10]. Tipik biçimler gaga biçimli kesik boyunlu ve yuvarlak dipli küçük testiler (8 ile 15 cm) ve testiler (30 cm civarına kadar), küçük amforalar ve yükselen kulplu kaselerdir.

Piyasada çok yaygındır; oysa kendi zamanında azınlıkta kalan bir ince maldı. Küçük testileri Mısır'a ve Levant'a kadar gitti; orada bugün o dönemin tarihlenmesine yardım ediyorlar.

Sık karıştırılanlar. Demir Çağı Beyaz Boyalı seramiği çarkta yapılmıştır; iç içe daireleri, yonca ağızları ve halka dipleri vardır (aşağıya bakın). Beyaz Astarlı seramikte koyu bir hamurun üzerinde kalın, emaye gibi bir kaplama bulunur. Kalkolitik çağın Beyaz Üzeri Kırmızı (Red-on-White) seramiği çok daha eskidir ve müzeler dışında nadiren görülür. Boyası aşınmış bir Beyaz Boyalı kap Sade Beyaz sanılabilir [11]. Daha fazlası Beyaz Boyalı sayfasında ve ağ motifleri sayfasında.

Siyah Astarlı ve Kırmızı Astarlı (Tunç Çağı)

Orta Tunç Çağı'nın elde yapılmış bu türlerinde açık devetüyü kil üzerinde koyu bir astar vardır. Åström, Kalopsidha'da Siyah Astarlı (Black Slip) seramiği "kırmızıya çalan" mat siyah astarlı sert devetüyü kil olarak tanımlamış; paralel çizgiler, zikzaklar, ağlar ve balıksırtı desenler çoğunlukla küçük testilere kazınmıştır [12]. Renk, pişirmeye göre kırmızıdan siyaha değişir. Siyah Astarlı, Kırmızı Perdahlı'dan daha mattır; öncüsü sayıldığı Geç Tunç Çağı türü Halka Dipli'den ise daha kalın ve daha yumuşaktır [9]. İkisi de bu adlarla seyrek satışa çıkar; Sade Beyaz sayfasında bunlara ayrılmış bir bölüm var.

Halka Dipli mi?

Halka Dipli (Base Ring), Geç Tunç Çağı'nın, yaklaşık MÖ 1600 ile 1200 arasının koyu renkli, ince çeperli, elde yapılmış seramiğidir; adını testi ve kaselerinin çoğundaki halka dipten alır [1]. Hamur ince ve serttir, çeperler birkaç milimetre kalınlıktadır, yüzey koyu kahverengi, siyah ya da gridir. Halka Dipli I genellikle kabartma çizgiler, sarmallar ve yılana benzer sırtlarla bezeli parlak bir astar taşır. Halka Dipli II daha mattır; mat koyu yüzeyde ince beyaz boyalı çizgi grupları ve ağ desenleri vardır. İkisi zaman içinde büyük ölçüde örtüşür [6]. Bazı Halka Dipli kaplar koyu değil kırmızı pişmiştir; bu yüzden renk tek başına bu türü dışlamaz.

En bilinen biçim bilbildir: küresel gövdeli, uzun ve dar boyunlu küçük bir testi; çoğu zaman ters çevrilmiş bir haşhaş kozasına benzetilir (afyon taşıyıp taşımadığı hâlâ çözülmüş değildir). Bunun yanında 50 cm'ye varan testiler, lades kemiği kulplu karinalı kaseler, boğa biçimli kaplar ve kadın figürinleri de vardır. Burada gösterilen Halka Dipli II testinin mat koyu gövdesinde beyaz çizgiler kesişerek bir ağ oluşturur; testi dikeyden hafifçe sapar, bu da elde yapıldığının işaretidir. Bilbiller ile Halka Dipli II testi ve kaseleri koleksiyonlarda sık görülür.

Sık karıştırılanlar. Monokrom daha kalındır, bezemesizdir ve bıçakla yontma izleri açıkça görülür. Orta Tunç Çağı Siyah Astarlı seramiği daha yumuşak ve daha kalındır. Demir Çağı Siyah Astarlı testileri çarkta yapılmıştır ve genellikle yonca ağızlıdır. Bkz. Halka Dipli, Halka Dipli boğalar ve Astarte figürleri.

Beyaz Astarlı bir "süt kasesi" mi?

Beyaz Astarlı (White Slip), koyu, kumlu, demirce zengin bir hamuru örten kalın, düzgün, krem beyazı bir astara sahip, elde yapılmış Geç Tunç Çağı seramiğidir. Astarın kırıldığı yerde koyu hamur görünür; bu da şüphelerin çoğunu giderir. Düzensiz pişirme, astarı çoğu zaman ağızda krem, dibe doğru grimsi mavi bırakır. Boya koyu kahverengi, siyah ya da kırmızı kahvedir.

Günümüze kalan Beyaz Astarlı seramiğin çoğu tek bir biçimdir: ağzın altından yükselen lades kemiği kulplu, yaklaşık 17 ile 21 cm çapında ve 10 cm yüksekliğinde, uzun zamandır "süt kasesi" diye anılan yarım küre kase. Beyaz Astarlı I (yaklaşık MÖ 1575 ile 1475) ince ve özenli kırmızı kahveden siyaha çizgiler, dalgalı çizgiler ve noktalarla çevrili ağ desenleriyle boyanmıştır. Beyaz Astarlı II (yaklaşık MÖ 1475'ten MÖ on ikinci yüzyılın başına) daha ağır ve standarttır; ağızdan sarkan merdiven deseni (enine çizgilerle bölünmüş bir bant) baskındır, yanında ağ bantları ve nokta sıraları bulunur, buradaki kasede olduğu gibi. Testiler ve kraterler de vardır ama daha seyrektir.

Beyaz Astarlı kaseler oldukça yaygındır ve çoğu kırılıp onarılmıştır. Açık zeminli ve boyalı, ama hamuru açık renkli ve biçimi Orta Tunç Çağı'na uyan bir kap büyük olasılıkla Beyaz Boyalı'dır. Beyaz Astarlı sayfası ve Beyaz Astarlı seramiğin nasıl yapıldığını anlatan yazı daha ayrıntılıdır.

Sade ve çarkta yapılmış Geç Tunç Çağı kapları ne olacak?

Monokrom (Monochrome, yaklaşık MÖ 1650 ile 1340) elde yapılmış ve bezemesizdir. Erik Sjöqvist kilini "devetüyü ya da kırmızımsı renkte, bazen tuğla kırmızısı, birkaç durumda pembe ya da gri" diye tanımlamıştır; başlıca biçimler lades kemiği kulplu karinalı bir kase ile sıkıştırılmış ağızlı bir testidir ve yüzeyde çoğu zaman bıçakla dikey yontma izleri görülür [13]. Kalavasos-Ayios Dhimitrios'un sade seramiklerini sınıflandıran Russell, "terimlerden daha fazla ayrı tür olduğunu" kabul eder [13]. Bu adla nadiren satışa çıkar.

Orta Tunç Çağı'ndan itibaren elde, Geç Tunç Çağı'ndan itibaren çarkta yapılan Sade Beyaz (Plain White) seramikte boya yoktur, perdah ise ya hiç yoktur ya da çok azdır. Lindy Crewe, "Sade Beyaz'ın yüzeyinin mutlaka beyaz olmadığını" vurgular: açık bir astarla ya da astarsız, krem, pembe ya da devetüyü olabilir [5]. Tipik biçimler yonca ağızlı ve yuvarlak ağızlı testiler, kraterler, kaseler ve küçük testilerdir; fazla pişmiş parçalar yeşilimsi bir renk alır. Gjerstad'ın Demir Çağı Sade Beyaz seramiği ayrı bir seridir; MÖ dördüncü yüzyılda Kıbrıs mezarlarına konan kapların çoğu sadeydi [3]. Buluntu yeri bilinmeden Sade Beyaz bir kabı tarihlemek zordur.

Çarkta Yapılmış İki Renkli (Bichrome Wheelmade, yaklaşık MÖ 1600 ile 1450), çarkta yapılan ilk Kıbrıs ince malıdır: açık renkli, düzeltilmiş bir yüzey; maşrapaların, kraterlerin ve testilerin üst kısmında metoplar, çapraz taramalar ve dama desenleri halinde kırmızı ve siyah boya, bazen kuşlar, boğalar ya da balıklar. Özel koleksiyonlarda nadirdir; bkz. İki Renkli.

Demir Çağı Beyaz Boyalı mı, İki Renkli mi?

Bunlar Kıbrıs Geometrik, Kıbrıs Arkaik ve Kıbrıs Klasik dönemlerin, yaklaşık MÖ 1050 ile 310 arasının çarkta yapılmış boyalı türleridir ve birlikte piyasadaki en yaygın Kıbrıs çömlek grubunu oluştururlar. Kil, aynı renkte bir astarın altında devetüyü, krem ya da yeşilimsidir. Beyaz Boyalı yalnızca mat siyah ya da koyu kahverengi boya taşır. İki Renkli (Bichrome) buna kırmızıyı ekler; Gjerstad'ın sözleriyle "süslemeler siyahla ve tamamlayıcı kırmızı renkle boyanmıştır" [3].

Bantlara ve kap dönerken çoklu fırça ya da pergelle çizildiği için iç içe kusursuzca oturan iç içe dairelere bakın. Daire sistemleri çoğu zaman gövde boyunca sıralar halinde dizilir; Gjerstad bu üsluba "kapların üzerinde gerçek bir daire dansı" demiştir [3]. Burada gösterilen 31 cm yüksekliğindeki İki Renkli IV yonca ağızlı testi kırmızı ve siyah dikey daire sistemleri taşır. Doğudaki atölyeler lotus çiçeklerini sevmiştir. Bazı Arkaik testilerde boş bir gövde üzerinde tek bir kuş ya da motif bulunur; buna serbest alan üslubu (free-field style) denir. Bunlar kendi dönemlerinde istisnadır, bugün de nadir ve pahalıdır. Klasik dönemde bezeme birkaç çevreleyici çizgiye iner.

Biçimler arasında yonca (sıkıştırılmış) ağızlı testiler, yan yatmış fıçı testiler, 80 cm'ye varan amforalar, kaseler, küçük testiler ve Kıbrıs Geometrik dönemde çoğunlukla alt yüzü bezenmiş tabaklar vardır.

Sık karıştırılanlar:

• Tunç Çağı Beyaz Boyalı seramiği elde yapılmıştır; gaga biçimli kesik boyunları ve yuvarlak dipleri vardır.
• Beyaz Boyalı ile İki Renkli: kırmızı boya solar ve pul pul dökülür; bu yüzden Beyaz Boyalı görünen bir kap bir zamanlar İki Renkli olabilir. Özenli kataloglar bazen "Bichrome IV or White Painted IV" yazar.
• Geç Tunç Çağı'nda Kıbrıs'a ulaşan Miken ve Ege üslubundaki kaplarda çok ince, açık renkli bir kil üzerinde parlak, yarı parlak bir boya ve üzengi kulplu kavanoz gibi Ege biçimleri görülür; Kıbrıs Demir Çağı boyası ise mattır. Bkz. Miken ithalleri ve yerel taklitleri.
• MÖ on birinci yüzyıla ait Proto Beyaz Boyalı (Proto-White Painted) seramiğin boyası düzensiz turuncu kahvedir; Beyaz Boyalı I'de ise boya eşit, mat bir siyahtır [15]. Bkz. Proto Beyaz Boyalı.

Kırmızı Üzeri Siyah mı?

Kırmızı Üzeri Siyah (Black-on-Red), parlayana kadar perdahlanmış kırmızı ya da turuncu bir astar üzerine mat siyahla boyanmış, ince çeperli, çarkta yapılmış bir Demir Çağı türüdür; MÖ onuncu yüzyılın sonlarından yedinci yüzyılın sonu civarına kadar bol miktarda yapılmış, daha sonraki evreleri Klasik döneme kadar sürmüştür [14]. Bezeme, omuzda ince bantlar ile küçük ve düzgün iç içe dairelerdir; siyah "bazen mora ya da kahverengiye döner". Bu türün standart incelemesini yazan Nicola Schreiber, türün "aslında incelendiğinde kolayca tanındığını ve nadiren başka bir türle karıştırıldığını" söyler [14].

Her şeyden önce bir küçük testi türüdür: çoğu 6 ile 13 cm yüksekliğinde, kulpun bağlandığı yerde boynunda bir sırt, açılan bir dudak ya da disk ağız ve düz ya da disk bir dip [14]; kaseler ve tabaklar da vardır. Burada gösterilen, omzunda tek bir çift halkalı daire bulunan basık küçük testi tipiktir. Bu küçük testiler, satışa en sık çıkan küçük Kıbrıs kapları arasındadır.

Eski etiketler bu türe çoğu zaman "Cypro-Phoenician" (Kıbrıs-Fenike) der; bu, türün Fenike işi olduğuna dair eski bir inançtan gelir. Kırmızı Üzeri Siyah'ın kökenleri yazısı bugün neden Kıbrıs işi sayıldığını anlatır. Ayrıca bkz. Kırmızı Üzeri Siyah.

Kırmızı İki Renkli, Kırmızı Astarlı ve Siyah Astarlı (Demir Çağı)

Kırmızı İki Renkli (Bichrome Red) aynı kırmızı astara sahiptir ve "siyah ve tamamlayıcı beyaz boyayla boyanmıştır; zaman zaman beyaz yerine kırmızı renk kullanılır" [3]. Ayırt edici olan beyazdır, ama en kırılgan kısım da odur; bu yüzden bugün Kırmızı Üzeri Siyah görünen bir kap bir zamanlar Kırmızı İki Renkli olabilir. Yaygın biçimler testiler, amforalar ve küçük testilerdir; omzunda elinde testi tutan küçük bir kadın figürü bulunan figürlü testiler de bunlara dahildir. Bkz. Kırmızı İki Renkli.

Demir Çağı Kırmızı Astarlı (Red Slip) seramiği aynı kırmızı astarlı malın boyasız biçimidir; en çok karinalı kaseler ve testiler görülür. Kırmızı astarlı çömlekler Levant'ın her yerinde de yapıldığı için, sade kırmızı bir kaseyi buluntu yeri bilinmeden yerleştirmek zordur. Kıbrıs Geometrik dönemde yaygın olan Demir Çağı Siyah Astarlı seramiği [3], metali taklit eden dikey oluklu ya da sırtlı testileri de kapsar; bunlara bazen "Bucchero" denir. Bu ad Etrüsk seramiğinden ödünç alınmıştır ve onunla hiçbir bağlantısı yoktur.

Bir Kıbrıs koleksiyonunda başka neler olabilir?

Birkaç daha seyrek grup, adını anmaya yetecek sıklıkta karşımıza çıkar:

• Taraklı seramik (Combed ware) ve Beyaz Üzeri Kırmızı (Red-on-White): Neolitik ve Kalkolitik, müzeler dışında nadir.
• Mat Perdahlı (Drab Polished): batı Kıbrıs'ın daha donuk, kahverengimsi gri perdahlı türü.
• Çarkta Yapılmış Parlak Kırmızı (Red Lustrous Wheelmade): çok sert ve parlak kırmızı, çoğunlukla iğ biçimli şişeler; Kıbrıs'ta yapılıp yapılmadığı hâlâ tartışılıyor.
• Beyaz Kazınmış (White Shaved) küçük testiler: bıçakla dikey olarak sivri uca kadar kazınmış Geç Tunç Çağı kepçe testileri.
• Çarkta Yapılmış Beyaz Boyalı III (White Painted Wheelmade III): Tunç Çağı'nın sonundaki boyalı tür (bkz. Tunç Çağı'ndan Demir Çağı'na geçiş).
• Attika siyah parlak seramiği (Attic black-gloss): Klasik dönemde Atina'dan getirilen ince, parlak siyah içki kapları ve kaseler.
• Helenistik unguentariumlar: MÖ dördüncü yüzyılın sonundan ikinci yüzyıla uzanan, astarsız, iğ biçimli şişeler.

Çömlek değil de figürin mi?

Kıbrıs'ın pişmiş toprak figürleri kaplarla aynı türlerden yapılmıştır. Tahta idoller (plank figures), Erken ve Orta Tunç Çağı'na ait, kazımalı Kırmızı Perdahlı seramikten yapılmış yassı, dikdörtgen insan figürleridir; en çok taklit edilen Kıbrıs eserleri arasında oldukları için birine güvenmeden önce replika rehberini okuyun. İçi boş Kırmızı Perdahlı hayvan biçimli kaplar birer çömlektir. Geç Tunç Çağı'nın Halka Dipli figürleri, kuş ya da insan yüzlü çıplak kadınlar, yassı, koyu renkli ve kazımalıdır; aynı tür, içi boş boğa biçimli kaplarda da kullanılmıştır.

Çoğu 8 ile 20 cm yüksekliğindeki Demir Çağı kardan adam figürinlerinin (snowman figurines) düz bir dibe doğru genişleyen sütun biçimli bir gövdesi, sıkıştırılarak yapılmış gaga gibi bir yüzü ve hap biçimli gözleri vardır; çoğu zaman açık bir astar ve kırmızı ya da siyah boya taşırlar. Birçoğunun gövdesi içi boştur ve çarkta yapılmıştır, başları ve kolları elle eklenmiştir; bazıları ise dolu gövdelidir ya da yüzleri kalıptan çıkmadır [16]. Fotoğraflarda, koyu hamurdan yassı levhalar olan kuş yüzlü Halka Dipli figürlerine benzeyebilirler. Atlı figürinler aynı Demir Çağı geleneğine aittir; daha geç dönemin kalıp yapımı başları Kıbrıs figürinlerinin nasıl sınıflandırıldığı sayfasında anlatılıyor.

Ne zaman karar veremem ve hangi fotoğraflar işe yarar?

Bazı çömlekler gözle tanımlanamaz. Kireç kabuğu altındaki kırmızı astarlı bir küçük testi birkaç türden birine ait olabilir ve hangisi olduğunu ancak bir konservatörün temizliği gösterebilir; yukarıdaki bölümlerde gördüğünüz gibi aşınmış boya da bir kabı bir türden ötekine taşıyabilir. Kabınız bu boşluklardan birine düşüyorsa, ya da Kıbrıs'tan mı, Anadolu'dan mı geldiğini bilmiyorsanız, bize fotoğraf gönderin; ne gördüğümüzü size söyleriz. Kendiniz bulduysanız ya da ailenize nasıl geldiğini bilmiyorsanız, bunu da yazın.

En çok işe yarayan fotoğraflar şunlardır:

1. Kabın tamamı önden, arkadan ve iki yandan, düz bir arka plan önünde, yanında bir cetvelle.
2. Dip, tam karşıdan.
3. Boynun ya da ağzın içi, fenerle aydınlatılmış.
4. Perdahı, kazımayı ve fırça izlerini gösteren alçak, yandan vuran ışıkta yüzeyin yakın çekimi.
5. Astarın altındaki hamuru gösteren her kırık ya da kopuk.
6. Her etiket, numara, mühür ve belge, önlü arkalı.

Türü öğrendikten sonra genellikle sıradaki sorular, eserin ne kadar ettiği ve Kıbrıs'tan nasıl çıktığıdır: bkz. bir Kıbrıs tarihi eseri ne kadar eder ve Kıbrıs'tan getirilen eserler (ikisi de İngilizce).