Kıbrıs'tan Getirilen Tarihi Eser: Aileden Kalan Eserler Rehberi

1941'de Brisbane'li başçavuş Thomas Shaw Anderson, Avustralya 2/7. Süvari (Komando) Alayı ile Kıbrıs'taydı. Alayın görevi, Alman ordusunu adada gerçekte olduğundan çok daha fazla asker bulunduğuna inandırmaktı. Anderson orada, Lefkoşa'daki (Nicosia) Kıbrıs Müzesi'nden iki eser satın aldı: yaklaşık MÖ 1900 ile 1650 arasına tarihlenen bir Tunç Çağı küçük testisi ve yaklaşık MÖ 700 ile 500 arasına ait bir Demir Çağı figürünün parçası. Seksen yıl sonra oğlu Peter, aile adına iki eseri Queensland Üniversitesi'ndeki RD Milns Antiquities Museum'a bağışladığında, ikisinin üzerinde de müzenin satış salonu etiketleri duruyordu. Müze eserleri kabul etmeden önce Kıbrıslı yetkililere durumlarını sordu ve bu etiketlere dayanarak ikisinin de 1941'de yasal olarak satın alındığı yanıtını aldı [1].

Pek çok ailenin buna benzer bir hikâyesi vardır: savaşta ya da 1955 ile 1959 arasındaki olağanüstü hal yıllarında Kıbrıs'ta görev yapmış bir dede, bir askerî okulda öğretmenlik yapmış ya da Birleşmiş Milletler'de çalışmış anne baba, Larnaka'ya uğrayan bir gemi yolculuğu. Kıbrıslı Türk ailelerde bir büyüğün yıllarca evde sakladığı bir testi, Türkiye'de ise adada görev yapmış ya da yaşamış bir akrabadan kalan bir kap. Çoğu zaman eser kalır; etiket, fatura ya da izin belgesi kaybolur. Bu rehber, Kıbrıs'tan kimlerin eser getirdiğini ve nasıl satın aldıklarını, o yıllarda neyin yasal olup neyin olmadığını, hangi belgelerin aranacağını ve bugün Kıbrıs yasasının ve piyasanın elinizdeki esere nasıl baktığını anlatıyor.

Kıbrıs'tan tarihi eseri kimler getirdi?

1878'de İngilizlerin adaya gelişinden 1996'da özel ihracın sona ermesine kadar, iç içe geçen beş grup: sömürge memurları ve aileleri, askerler, Birleşmiş Milletler barış gücü mensupları, adada yaşayan yabancılar ve turistler. Her grubun kaç eser götürdüğünü kimse saymadı.

İlk gelenler sömürge memurlarıydı. 1921 ile 1935 arasında Bayındırlık Dairesi'nde muhasebeci olarak çalışan Cecil Lee'nin getirdiği eserler, müze kayıtlarında "Lefkoşa ve Mağusa (Famagusta) yakınlarındaki mezarlardan" diye anılır; ailesi bunları 1935'te Wisbech and Fenland Museum'a verdi. Leymosun (Limassol) limanında görevli, sonra Gümrük Müdürü olan William Mackay'in kız kardeşi de aynı müzeye dört kap bağışladı [2]. Ethel Inman adlı bir İngiliz kadın 1937 ve 1939'da küçük parçalar satın aldı ve ihraç izinlerini, eserler zincirle bağlı olarak çerçeveletti; bunlardan dördü bugün Leipzig'deki Alexander Malios koleksiyonundadır. Aynı koleksiyonda Cyprus Mines Corporation'da kimyager olarak çalışan Albert Howard Pedler'e ait bir grup da vardır [3]. 1938'de koloninin Yüksek Mahkemesi'ne atanan Yargıç G. C. Griffith-Williams, bir sömürge evinin büfesini dolduran türden bir koleksiyon biriktirdi: yuvarlak Tunç Çağı testileri, küçük testiler, pişmiş toprak parçalar ve el yazısı bir etiketle Droste marka bir çikolata kutusuna tutturulmuş beş adet taraklı Neolitik çömlek kırığı. Koleksiyon bu sayfanın en üstündeki fotoğrafta görülüyor; hikâyesinin tamamı İngilizce The Judge, the Escape, and a Chocolate Box yazımızda.

Anderson gibi askerler iki dünya savaşında da adadan geçti. 1955 ile 1959 arasındaki olağanüstü hal dönemi, yani EOKA'nın İngiliz yönetimine karşı yürüttüğü kampanya, çok daha fazlasını getirdi: 1956 ortasında adada çoğu zorunlu askerlik yapan 17.000 İngiliz asker vardı [4]. 1960'taki bağımsızlıktan sonra İngiltere, Ağrotur (Akrotiri) ve Dikelya'daki (Dhekelia) Egemen Üs Bölgeleri'ni asker aileleri ve okullarıyla birlikte elinde tuttu. James Alfred Brew 1960 ile 1970 arasında İngiliz askerî okullarında resim öğretmenliği yaptı ve Kıbrıs'ta da görev aldı. Koleksiyonundaki bir kandilin üzerine "Paphos 1965, J.A. Brew" diye kazınmıştır. Brew 1972'de koleksiyonunu Oxford'daki Ashmolean Museum'a ödünç verdi; koleksiyondaki çok başlı iki Kırmızı Perdahlı (Red Polished) tahta idol (plank figure) 1983'te yayımlandı ve 2025'e kadar sergide kaldı [5] (hikâyesi İngilizce Brew tahta idolleri yazımızda). Üslerdeki aileler de herkes gibi aynı lisanslı satıcılardan ve aynı Müze satış salonundan alışveriş yapabiliyordu. Bugün üslerin içindeki arkeolojik alanlarla, resmî bir protokol çerçevesinde İngiliz Kıbrıs Kuvvetleri ve Kıbrıs Cumhuriyeti Eski Eserler Dairesi birlikte ilgilenir [20].

Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü (UNFICYP), Kıbrıslı Rumlar ile Kıbrıslı Türkler arasında yeni çatışmaları önlemek için Güvenlik Konseyi'nin 186 sayılı kararıyla Mart 1964'te adaya geldi [6]. Birlikleri başta Avusturya, Kanada, Danimarka, Finlandiya, İrlanda, İsveç ve Birleşik Krallık'tan, polisleri Avustralya ve Yeni Zelanda'dan geliyordu. 1973'ten itibaren Avusturya sağlık merkezini yöneten Albay Dr. Josef Mayer-Riefenthaler, bugün Leipzig'de bulunan 113 eserlik bir grup topladı; bunlardan yedisinin üzerinde ihraç numaraları hâlâ durur [3]. Burada gördüğünüz İki Renkli (Bichrome) amforayı bir BM subayı, S.R. 3477/65 numaralı Satış Defteri kaydıyla doğrudan Kıbrıs Müzesi'nden satın aldı ve 1969'da izinle adadan çıkardı.

Geri kalanlar adada yaşayanlar ve turistlerdi. Yolcu gemileri 1927'de Kıbrıs'a uğramaya başladı. Olga Tufnell bir pazar günü Kıbrıs Müzesi'nde yaklaşık 300 Amerikalı gemi yolcusuna "mükerrer" eserler sattı ve bir buçuk saatte 75 sterlin 10 şilin topladı [7]. İngiliz botanikçi Oleg Polunin 1950'lerde ya da 60'larda Lefkoşalı satıcı Petros Kolokasides'ten bir Kıbrıs Geometrik dönem İki Renkli kâse satın aldı; kâsenin kulpunda Kıbrıs Müzesi'nin kurşun ihraç mührü vardı ve yanında fotoğraflı, daktiloyla yazılmış bir kart geliyordu [9]. 1968'de Kıbrıs'ta edinilen ve sonra Londra'da P. B. Davies koleksiyonunda yer alan altı kap, bir atlı figürin ve bir tezgâh ağırlığı, 2 Mayıs 1968 tarihli tek bir hükûmet ihraç izninde listelenmişti [10]. ABD diplomatları da eser aldı: sonradan büyükelçi olan William Rex Crawford, 1972'de 42 eseri kapsayan 6403 numaralı izinle adadan ayrıldı [3].

1940'larda, 50'lerde ve 60'larda Kıbrıs'ta tarihi eser almak yasal mıydı?

Evet, belirli kanallardan alındığında yasaldı ve hükûmet ziyaretçileri bu kanalları kullanmaya teşvik ediyordu. 1930'ların ortasından 1996'ya kadar bir alıcı, Kıbrıs Müzesi'nden ya da Eski Eserler Dairesi'nin lisans verdiği bir satıcıdan eser alabilir ve Eski Eserler Müdürü'nün verdiği numaralı bir ihraç izniyle yurt dışına götürebilirdi [14]. Hukuki tarihin tamamı İngilizce Kıbrıs eserlerinin yasal ihracı sayfamızda.

Müzenin kendi satış salonu 1926'da Rupert Gunnis döneminde açıldı. Burada fazla gelen "mükerrer" eserler, çoğunlukla Demir Çağı çömlekleri ve Helenistik camlar satılıyordu; her birine Rumca, İngilizce ve Türkçe yazılı, tarihli bir bilet verilirdi [7]. Eski Eserler Müdürü Vassos Karageorghis 1983'te hâlâ "sembolik fiyatlarla" satışa sunulan eserlerin kayıtlı olduğu bir Satış Defteri'nden (Sales Register) söz ediyordu; amacı, eserlerin üniversitelere ve müzelere "hatıra eşyası olarak değil, eğitim amacıyla" gitmesini teşvik etmekti [11]. Satışlar 1991'de kaldırıldı.

1935 tarihli Eski Eserler Yasası, Eski Eserler Dairesi'ni ve küçük, lisanslı bir ticareti kurdu. 1936 ile 1960 arasında Müdür olan A. H. S. Megaw, aralarında Lefkoşalı Kolokasides'in de bulunduğu üç satıcıya lisans verdi; Mağusa'daki George Palma da stoğunu her ay Daire'ye bildiriyordu [12]. Megaw otellere şu duyuruyu astırdı: "Ziyaretçilerimizden eski eserleri yalnızca Eski Eserler Dairesi lisansını sergileyen satıcılardan almaları önemle rica olunur." Turistler ihraç izni için Mağusa'dan Lefkoşa'ya gitmek zorunda kalmaktan yakınınca, satıcıların stoklarını önceden kontrol etmeye başladı; böylece onaylanmış parçalar ihraca hazır olarak satılabildi [8].

Fiyatlar düşüktü. Bir Amerikalı 28 Eylül 1964'te lisanslı bir satıcıdan sekiz Kıbrıs lirasına bir Tunç Çağı testisi aldı ve ihraç iznini 20 Ekim'de eline aldı [9]. Numaralı izin defteri Ocak 1978'de 7070'e ulaşmıştı; bu da kırk yılda, çoğu birden fazla eseri kapsayan yaklaşık yedi bin izin demektir [3].

Lisanslı ticaret Demir Çağı çömleklerini, kandilleri ve cam eşyaları binlerce sattı; iyi heykel ise çok az satıldı [7]. Kırmızı Perdahlı ya da İki Renkli bir testi, pişmiş topraktan bir kandil ya da küçük bir cam şişe, bir askerin ya da turistin olağan alışverişine uyar. İyi bir kireçtaşı baş ya da bir tunç eser daha az rastlanan bir alımdır ve daha dikkatli incelenmeyi hak eder.

O yıllarda neler kuralların dışındaydı?

Eseri izinsiz olarak Kıbrıs'tan çıkarmak. 1905 yasasına göre bunun cezası 100 sterline kadar para cezası, on iki aya kadar hapis ya da ikisi birlikteydi [9]; 1935 yasası da ihracı Müdür'ün iznine bağlı tuttu. Lefkoşa'da bir dükkândan açıkça alınıp izin alınmadan asker çantasına konan bir çömlek, o tarihte de adadan yasaya aykırı biçimde çıkmış oluyordu.

Üç alışkanlık daha sistemin dışında kalıyordu. Birincisi köylülerden ya da kazı yapanlardan eser almaktı: 1935 yasasına göre tesadüfen bulunan eserler Hükûmete aitti ve bildirilmeleri gerekiyordu. Mağusalı koleksiyoncu Hadjiprodromou 1963 ile 1974 arasında, Robert Merrillees'in ifadesiyle, "kayıtlı eski eser satıcılarından değil, 'üreticilerden'", yani eserleri kazayla ya da bilerek topraktan çıkaranlardan alım yaptı [12]. İkincisi, aşınan bir ören yerinden çömlek kırığı toplamaktı: adada yaşayanlar arasında yaygındı ve pek denetlenmezdi, ama bu buluntular da teknik olarak Hükûmete aitti. Üçüncüsü, 1963 ile Aralık 1973 arasında "Eski Eserler Dairesi'nin sessiz onayıyla" yapılan özel koleksiyon kayıtlarıydı: bu kayıtlar koleksiyonunu adada tutan Kıbrıslılar ve adada yaşayanlar içindi, ihraca hiçbir zaman yol açmadı [13].

Dürüst olmak gerekirse, aile eserlerinin birçoğu muhtemelen izinsiz olarak bavulda adadan çıktı ve bugün çoğu için belirli bir çömleğin hangi yolu izlediğini söylemek artık mümkün değil. Malios koleksiyonunun geçmişini araştıran Leipzigli küratörler, kurşun mühürlerin "çoğu zaman büyük ölçüde estetik nedenlerle çıkarıldığını", izinlerin de "çoğu zaman kaybolduğunu" gördü [3]. Belgesi olmayan bir eser yaygındır ve bu tek başına yağmalandığını göstermez. Eserin ailenize nasıl geldiğini tam bilmiyorsanız, bildiğiniz kadarını anlatmanız yeterli.

Eserin 1974'ten önce ya da sonra çıkmış olması önemli mi?

Evet, çok önemli. Temmuz 1974'teki Türk işgali, Mağusa ve Girne (Kyrenia) müzeleri ve Hadjiprodromou'nun yaklaşık 2.000 eserlik koleksiyonu da dahil olmak üzere adanın üçte birinden fazlasını Kıbrıs Cumhuriyeti'nin denetimi dışında bıraktı; kuzeydeki kiliselerden ikonalar, mozaikler ve freskler söküldü. İşgal altındaki kuzeyde 1974'ten sonra edinilen bir eser, kim edinmiş olursa olsun, Cumhuriyet'ten hiçbir zaman yasal olarak ihraç edilemezdi. Kıbrıs'ın en ısrarla peşine düştüğü grup kilise eserleridir (ikonalar, fresk ve mozaik parçaları); arka planı İngilizce işgal altındaki kuzey Kıbrıs'ta yağma sayfamızda. Ailenizdeki bir eser o yıllarda kuzeyden geldiyse, ne zaman ve nasıl geldiğini bize yazın; seçenekleri birlikte konuşuruz.

Cumhuriyet'te ise izin sistemi işlemeye devam etti: 16 Ocak 1978 tarihli 7070 numaralı izin 62 eseri kapsıyordu [3]. Ardından 4(I)/1996 sayılı Yasa eski eser ticaretini yasakladı ve özel eserler için ihraç iznine son verdi [15]. O tarihten beri hiçbir eser özel bir alıcı için Kıbrıs'tan yasal olarak çıkmadı.

En sık duyacağınız tarih ise 1970, yani UNESCO Sözleşmesi'nin yılıdır. Sözleşme devletleri bağlar ve geriye işlemez; yine de müzeler ve müzayede evleri, bir eserin 1970'ten önce kaynak ülkesinin dışında olduğunun kanıtlanmasını çalışma ölçütü olarak benimsedi. Bir aile eseri için asıl soru, eserin Kıbrıs dışında ailenizin elinde olduğunu ne kadar erken bir tarihe kadar kanıtlayabileceğinizdir.

Aile evraklarında hangi belgeleri aramalıyım?

Eseri bir tarihe ve yasal bir kanala bağlayan her şeyi, bir de akrabanızın adada ne zaman bulunduğunu kanıtlayan her şeyi. Her işaretin nasıl okunacağını ihraç izinleri, mühürler ve etiketler rehberimiz anlatıyor; aranacakların listesi şu:

1. Bir ihraç izni: daktiloyla yazılmış, numaralı ve tarihli, Eski Eserler Müdürü adına imzalanmış, tek bir eseri ya da onlarcasını sayan bir belge. Fotokopisi de işe yarar. Daire eski izinlerin kopyalarını saklar ve numaraları yarım yüzyıl sonra bile eşleştirebilmiştir; 1964 tarihli testi 2014'te Bonhams'ta ortaya çıktığında böyle olmuştu [9].
2. Kulp ya da boyun çevresine telle bağlanmış bir kurşun mühür; bazen buradaki testide olduğu gibi Kıbrıs Müzesi'ni gösteren "C.M." damgalıdır. Mühür yoksa telin bıraktığı iz.
3. Kıbrıs Müzesi'nden bir satış salonu bileti ya da etiketi, veya "S.R." ile başlayıp bir numara ve yılla devam eden bir Satış Defteri numarası.
4. Bir satıcı makbuzu, stok listesi ya da daktiloyla yazılmış bir kart.
5. Mektuplar: bir Eski Eserler Müdürü'nden gelen bir not, eve yazılmış ve bir alışverişten söz eden bir mektup, bir günlük sayfası.
6. Eserlerin 1950'lerde ya da 60'larda bir evde çekilmiş fotoğrafları, ya da akrabanızın Kıbrıs'ta çekilmiş fotoğrafları.
7. Adada bulunduğunun kanıtı: askerlik kayıtları, giriş damgalı pasaportlar, askerî okul karneleri, işveren yazıları, BM madalya belgeleri. İngiltere'de vefat etmiş askerlerin kayıtları gov.uk üzerinden istenir; Savunma Bakanlığı bu kayıtları aşamalı olarak The National Archives'a devrediyor [18].
8. Taşınma listeleri, sigorta poliçeleri ve içinde "Kıbrıs çömlekleri" geçen miras dökümleri.
9. Akrabanızı eserin sahibi olarak anan bir müze ödünç dosyası ya da bir yayın.

Bunların hiçbiri tek başına bir izin kadar güçlü değildir; birlikte ise bir izinden daha güçlü olabilirler. Brew koleksiyonu bunu iyi gösterir: 1965 tarihli kazıma yazı ve 1972 tarihli ödünç dosyası, koleksiyonun 1960'larda oluştuğunu kesinleştirir; oysa 2019'daki iki müzayede kataloğu onu "1970'ler ile 1980'ler arasında edinilmiş" diye tanıtmıştı. Kanıtlayabildiğiniz en erken tarihi, onu kanıtlayan belgeyle birlikte yazın, çünkü sonraki tanımlarda tarihler kayar.

Ararken her şeyi bir arada tutun. Mürekkep numaraları yıkamayın, mühürleri kesmeyin, etiketleri sökmeyin, bir grubu mirasçılar arasında bölmeyin ve eserin içinde geldiği kutuyu atmayın: Yargıç'ın çikolata kutusu bugün kırıklarının kaydının bir parçasıdır. Bulduklarınızı okumak için yardım isterseniz, esere, dibine ve her etikete ya da belgeye ait fotoğrafları bize gönderin; görebildiğimiz her şeyi ücretsiz olarak söyleriz.

Kıbrıs yasası bugün bu konuda ne diyor?

Yürürlükteki Eski Eserler Yasası (Fasıl 31, değişiklikleriyle), eski eseri Kıbrıs'ta bulunmuş ya da kazılmış, yüz yıldan daha önce insan eliyle yapılmış her nesne olarak tanımlar; büyük önem taşıyan kilise ve halk sanatı eserleri için sınır 1940'tır [15]. 26. madde herkese eski eser ticaretini yasaklar; bildirilmiş bir eser ise belirli durumlarda, on dört gün içinde Eski Eserler Müdürü'ne bildirilerek el değiştirebilir (33. madde). 27. madde ihraca yalnızca sergi, uzun süreli ödünç, kazı malzemesinin incelenmesi ve Cumhurbaşkanı'nın hediyeleri için izin verir ve özel bir koleksiyonun ihracı için hiçbir izin verilemeyeceğini açıkça söyler [15]. Bu kurallar bugün Kıbrıs'ta olanları düzenler. 1996'dan önce verilmiş izinlerle yapılmış ihraçları geçersiz kılmazlar.

Bunun sizin eseriniz için ne anlama geldiği, eserin nerede olduğuna ve neyi gösterebildiğinize bağlıdır. 2026 itibarıyla ana hatlarıyla:

• Bir izin, bir mühür ya da bir satış salonu etiketi varsa eser adadan yasal olarak çıkmıştır ve Daire çoğu zaman bunu kendi arşivinden doğrulayabilir. Eser saklanabilir, incelenebilir, bağışlanabilir ya da satılabilir.
• İzin yok ama aile kanıtları varsa, çok yaygın bir durumdasınız. Eseri saklamak genellikle sorun yaratmaz; satmak ise bir dosya hazırlamayı gerektirir, çünkü müzayede evleri ve müzeler bu dosyayı ister ve kendi kararlarını verir.
• Eser muhtemelen izinsiz çıktıysa, onlarca yıldır yurt dışında olan, mirasla gelmiş bir eseri saklamak İngiltere'de ya da ABD'de genel olarak suç değildir. İngiltere'nin Dealing in Cultural Objects (Offences) Act 2003 yasası geriye işlemez [19]; ABD'nin 2002'den beri yürürlükte olan Kıbrıs eserlerine ilişkin ithalat kısıtlamaları da yürürlüğe girdikten sonra yapılan ithalatlara uygulanır. Böyle bir eseri satmak zordur ve Kıbrıs eseri geri isteyebilir.
• Eser 1974'ten sonra kuzeyden geldiyse ya da bir kilise eseriyse, başka bir şey yapmadan önce bize yazın.

Eser bugün Türkiye'deyse, kökeni ne olursa olsun 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na tabidir: bir Kıbrıs testisi, Anadolu'da bulunmuş bir testiyle aynı kurallara bağlıdır [21]. Müzeye gösterme, koleksiyon kaydı ve müzeye satış gibi yolları Türkiye'de tarihi eser ve kanun rehberimiz anlatıyor. Eser Kıbrıs'ta, ailenin evindeyse Fasıl 31 geçerlidir: Daire'ye bildirilmiş ve kayda geçirilmiş özel eserler sahiplerinde kalabilir, kayıtlı bir eserin başkasına devri ise Daire'ye bildirilir ve satış yalnızca belirli durumlarda mümkündür. Bu durumlardan birindeyseniz önce bize yazın; gerekirse sizi doğru müzeye, Daire'ye ya da bir avukata yönlendiririz.

Bu sayfa yasa hakkında genel bilgi verir, hukuki danışmanlık değildir. Belirli bir eser için önce bize yazın; gerekirse kendi ülkenizde kültür varlıkları konusunda deneyimli bir avukat bulmanıza yardım ederiz.

Eski Eserler Dairesi, İngiltere'deki küçük yerel müzayedeler de dahil olmak üzere çevrimiçi satışları izler ve yasal bir ihracı gösteren hiçbir şey yoksa eserin satıştan çekilmesini ister. Yakın tarihli örneklerde, Cotswolds'daki bir müzayede evi 2025'te yaklaşık MÖ 750'ye ait küçük bir testiyi satıştan çekti; 2026'da ise Halls Fine Art ve Halka Dipli (Base Ring) küçük bir testinin sahibi, eser internette görüldükten sonra iadesi konusunda anlaştı. İki eser de Londra'daki Kıbrıs Yüksek Komiserliği'nde teslim edildi [17]. Haberler bu eserlerin İngiltere'ye nasıl geldiği hakkında bir şey söylemiyor. Bir aile için çıkarılacak ders pratiktir: eseri satışa vermeden önce geçmişini araştırın.

Eseri şimdi ne yapabiliriz?

Saklayabilir, kayda geçirebilir, satabilir, bir müzeye verebilir ya da Kıbrıs'a iade edebilirsiniz.

Saklamak ve kayda geçirmek hiçbir şeye mal olmaz. Eseri her yönden fotoğraflayın, belgeleri tarayın ve ailenin hatırladıklarını tarihleri ve isimleriyle yazın. Bütün bir mirasla uğraşıyorsanız, envanter ve miras işlemlerini mirasta tarihi eser rehberimiz anlatıyor.

Sırada tanımlama var. Kıbrıs çömleklerini tanıma rehberimiz çömleğin türünü daraltmanıza yardım eder. Replika ve sahte eserler rehberi bu grup için özellikle önemlidir: Megaw'un otel duyuruları, adada taklitlerin dolaştığı konusunda da uyarıyordu [8].

Satmayı düşünüyorsanız önce bir Kıbrıs eserinin ne kadar ettiğini, sonra ülkenize göre İngiltere ya da ABD rehberini okuyun. 1968 tarihli izniyle P. B. Davies grubu, 2023'te Londra'da Bonhams'ta alıcı primi dahil 1.536 sterline satıldı [10].

Bağışın ve gönüllü iadenin pratikte nasıl işlediğini Kıbrıs eserlerini iade ve bağış rehberimiz anlatıyor. Aileler bu tür eserleri yaklaşık bir yüzyıldır bağışlıyor. Cecil Lee'ninkiler 1935'te Wisbech'e gitti [2]. 2021'de ABD'nin ilk Kıbrıs Büyükelçisi (1960 ile 1964 arası) Fraser Wilkins'in ailesi, 38 eseri Washington'daki Kıbrıs Büyükelçiliği'ne iade etti [16]. Anderson ailesi de "babamızın İkinci Dünya Savaşı'ndaki hizmetinin bir takdiri olarak" bir eğitim müzesini seçti; böylece 1941'de Lefkoşa'da alınmış küçük bir testi ve bir Demir Çağı figürininin yüzü "incelenebilecek ve çok daha geniş bir kitleye ulaşabilecekti" [1].