Αρχαία κυπριακή κεραμική: πώς να αναγνωρίσετε το αγγείο σας

Η πρόχους στη φωτογραφία δεν έχει επίπεδη βάση. Ο κεραμέας της την έπλασε με το χέρι γύρω στο 2000 π.Χ., στίλβωσε το ερυθρό επίχρισμά της ώσπου να αποκτήσει απαλή λάμψη, χάραξε στην επιφάνεια κύκλους και παράλληλες γραμμές και τις γέμισε με λευκό. Αυτά τα λίγα χαρακτηριστικά, μαζί, την κατατάσσουν σε μία οικογένεια της κυπριακής κεραμικής, την Ερυθρή Στιλβωτή (Red Polished), μέσα σε λίγα λεπτά και χωρίς κανένα όργανο.

Οι αρχαιολόγοι στην Κύπρο ταξινομούν τα αγγεία πρώτα κατά κεραμική κατηγορία (ware): πώς τελειώθηκε η επιφάνεια (στιλβωμένη, με επίχρισμα, γραπτή ή απλή) και αν το αγγείο πλάστηκε με το χέρι ή στον τροχό. Σχεδόν κάθε όνομα κατηγορίας περιγράφει την επιφάνεια· εξαίρεση είναι η Δακτυλιόποδη (Base Ring), που πήρε το όνομά της από τη δακτυλιόσχημη βάση των προχών και των κυπέλλων της [1]. Απαντήστε σε τρεις ερωτήσεις για το αγγείο σας (χειροποίητο ή τροχήλατο; στιλβωμένο, με επίχρισμα ή γραπτό; ποια χρώματα;) και συνήθως θα φτάσετε στη σωστή οικογένεια, άρα και σε ένα χρονολογικό εύρος.

Τα ονόματα που θα δείτε σε ετικέτες, σε καταλόγους δημοπρασιών και στο διαδίκτυο είναι κυρίως αγγλικά. Γι' αυτό, σε κάθε κατηγορία δίνουμε πρώτα τον ελληνικό όρο και την πρώτη φορά τον αγγλικό σε παρένθεση.

Πριν ξεκινήσετε: είναι όντως αρχαία κυπριακή κεραμική;

Τρία πράγματα βγάζουν ένα αγγείο έξω από αυτόν τον οδηγό. Η υαλώδης εφυάλωση, συχνά πράσινη ή κίτρινη και μερικές φορές με σχέδια χαραγμένα μέσα της, σημαίνει σχεδόν πάντα αγγείο πολύ μεταγενέστερο: η εφυαλωμένη εγχάρακτη κεραμική (sgraffito) της Κύπρου είναι μεσαιωνική. Ανάγλυφη διακόσμηση από μήτρα κάτω από γυαλιστερό κόκκινο επίχρισμα παραπέμπει σε ρωμαϊκά επιτραπέζια σκεύη (terra sigillata). Μια καθαρή σφραγίδα στη βάση, μια τυπωμένη ή εμπίεστη ένδειξη «replica» ή ένας κιμωλιώδης πηλός που μοιάζει με γύψο δείχνουν σύγχρονο αντίγραφο, από εκείνα που πουλούν εδώ και δεκαετίες τα πωλητήρια των μουσείων και τα εργαστήρια χειροτεχνίας. Ο οδηγός για τα αντίγραφα και τις πλαστές κυπριακές αρχαιότητες καλύπτει αυτά, τις βαριές αποκαταστάσεις του 19ου αιώνα και το τι μπορεί να κρίνει μια εξέταση θερμοφωταύγειας (στα αγγλικά).

Ένας κανόνας για όλα όσα ακολουθούν: μην καθαρίζετε, μην ξύνετε, μη βουτάτε το αγγείο σε νερό και μη «δοκιμάζετε» την επιφάνεια. Το επίχρισμα και η βαφή είναι τα τεκμήρια. Ένα βρεγμένο πανί μπορεί να βγάλει τη λευκή πάστα από τις εγχάρακτες γραμμές και να πάρει μαζί του ξεθωριασμένη βαφή· τα οξέα και η χλωρίνη κάνουν χειρότερη ζημιά.

Αφήστε χάρτινες ετικέτες, ζωγραφισμένους αριθμούς και μολύβδινες σφραγίδες στις λαβές ακριβώς όπου βρίσκονται. Καταγράφουν από πού πέρασε το αγγείο, και ο οδηγός για τις άδειες εξαγωγής, τις σφραγίδες και τις ετικέτες εξηγεί πώς να τις διαβάσετε.

Τι μπορώ να ελέγξω στο σπίτι χωρίς να βλάψω το αγγείο;

Χρειάζεστε φως ημέρας, τον φακό του κινητού σας και, αν έχετε, έναν μεγεθυντικό φακό. Κρατήστε το αγγείο από το σώμα, ποτέ από τη λαβή ή την προχοή, πάνω από μια πετσέτα.

1. Χειροποίητο ή τροχήλατο. Φωτίστε μέσα στον λαιμό και κοιτάξτε τη βάση. Ο τροχός αφήνει λεπτές οριζόντιες ραβδώσεις γύρω γύρω στο εσωτερικό, ομοιόμορφο πάχος τοιχώματος, συμμετρικό περίγραμμα και καλοτορνευμένη δακτυλιόσχημη ή δισκοειδή βάση· οι τέλεια ομόκεντροι γραπτοί κύκλοι σχεδιάστηκαν ενώ το αγγείο γύριζε. Ένα χειροποίητο αγγείο δείχνει μικρές ανωμαλίες: λαιμό που γέρνει, άνισα τοιχώματα, αποτυπώματα δαχτύλων, στρογγυλή ή οξυκόρυφη βάση που δεν στέκεται, μερικές φορές κάθετα ίχνη ξυσίματος με μαχαίρι.
2. Η σύνδεση της λαβής. Σε πολλές κυπριακές πρόχους και ληκύθια της Εποχής του Χαλκού ο κεραμέας πέρασε την άκρη της λαβής μέσα από μια τρύπα στο τοίχωμα, σαν καβίλια, και η απόληξη φαίνεται καμιά φορά από μέσα. Η Nicolle Hirschfeld την ονομάζει «τη χαρακτηριστικά κυπριακή πρακτική να στερεώνονται οι λαβές περνώντας τες μέσα από το τοίχωμα του αγγείου» [4]. Ενισχύει την κυπριακή απόδοση· η απουσία της δεν αποδεικνύει τίποτα.
3. Η επιφάνεια. Τα στιλβωμένα αγγεία έχουν απαλή λάμψη, συχνά με αχνές ραβδώσεις από το εργαλείο της στίλβωσης. Ένα παχύ επίχρισμα είναι ξεχωριστή στρώση λεπτού πηλού· όπου έχει αποκολληθεί, φαίνεται από κάτω πηλός άλλου χρώματος. Η θαμπή (ματ) βαφή δεν γυαλίζει καθόλου.
4. Χρώματα και τεχνική. Σημειώστε το χρώμα του βάθους και κάθε βαφής, και αν η διακόσμηση είναι γραπτή, εγχάρακτη με λευκή πάστα ή ανάγλυφη. Ο πίνακας παρακάτω βασίζεται σε αυτούς τους συνδυασμούς.
5. Ο ήχος. Η Δακτυλιόποδη της Ύστερης Εποχής του Χαλκού είναι λεπτή και πολύ σκληρή, από 5 έως 7 στην κλίμακα Mohs, και οι ανασκαφείς αναφέρουν εδώ και καιρό τον «μεταλλικό ήχο» της όταν τη χτυπάς ελαφρά [6]. Η Vaughan, που μελέτησε τον πηλό της, σημειώνει ότι κάθε λεπτή και σκληρή κεραμική δίνει τον ίδιο ήχο [6], οπότε ένα απαλό χτύπημα με το νύχι είναι απλώς ένδειξη.
6. Η βάση. Στρογγυλές, οξυκόρυφες και απλές επίπεδες βάσεις είναι τυπικές των χειροποίητων αγγείων της Πρώιμης και της Μέσης Εποχής του Χαλκού. Οι τροχήλατες πρόχοι και τα κύπελλα της Εποχής του Σιδήρου στέκονται συνήθως σε δακτυλιόσχημη, δισκοειδή ή χαμηλή κωνική βάση.

Ένα δεδομένο κρατά το τεστ «χέρι ή τροχός» τίμιο. Ο κεραμικός τροχός έφτασε στην Κύπρο γύρω στο 1650 π.Χ., όμως η Δακτυλιόποδη και η Λευκόχριστη, οι μεγάλες εξαγωγικές κατηγορίες της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, έμειναν χειροποίητες για όσο καιρό παράγονταν, ως το 1200 π.Χ. περίπου, ενώ χειροποίητες και τροχήλατες εκδοχές των ίδιων απλών προχών κατασκευάζονταν παράλληλα για περίπου τέσσερις αιώνες [5]. Άρα «χειροποίητο» δεν σημαίνει «πριν από το 1650 π.Χ.». Σχεδόν οτιδήποτε τροχήλατο, πάντως, ανήκει στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού ή αργότερα, και σχεδόν όλη η λεπτή κεραμική της Εποχής του Σιδήρου, από το 1050 π.Χ. περίπου, είναι τροχήλατη.

Ποια κατηγορία κυπριακής κεραμικής είναι το αγγείο μου; Ένας γρήγορος οδηγός

Ξεκινήστε από την πρώτη στήλη και μετά βρείτε την επιφάνεια που ταιριάζει. Οι χρονολογίες ακολουθούν τις σελίδες του ιστότοπου για τις κατηγορίες κεραμικής (στα αγγλικά)· παλαιότερα βιβλία δίνουν ελαφρώς διαφορετικά νούμερα.

Οι κατηγορίες που είναι πιθανότερο να έχει ένας ιδιώτης είναι η Λευκή Γραπτή, η Ερυθρή Στιλβωτή, η Δακτυλιόποδη και η Δίχρωμη· κύπελλα Λευκόχριστης και ληκύθια Μελανής επί Ερυθρού εμφανίζονται επίσης συχνά. Μέσα σε μια κατηγορία, η ακριβέστερη χρονολόγηση προκύπτει από το σχήμα και το διακοσμητικό θέμα και είναι δουλειά ειδικού· το μάθημα του ιστότοπου για την κυπριακή κεραμική (στα αγγλικά) την εξετάζει κατηγορία προς κατηγορία.

Γιατί η ετικέτα γράφει «White Painted IV»; Δύο παγίδες στα ονόματα

Η πρώτη παγίδα είναι ότι τα ίδια ονόματα χρησιμοποιήθηκαν ξανά για άσχετες μεταξύ τους κατηγορίες στην Εποχή του Χαλκού και στην Εποχή του Σιδήρου. Λευκή Γραπτή, Δίχρωμη, Μελανόχριστη (Black Slip), Απλή Λευκή και Ερυθρόχριστη υπάρχουν η καθεμιά δύο φορές: μία ως χειροποίητη κεραμική της Εποχής του Χαλκού και ξανά, αιώνες αργότερα, ως τροχήλατη κεραμική της Εποχής του Σιδήρου [2]. Μια παλιά ετικέτα που γράφει μόνο «White Painted» λέει λίγα, ώσπου να ξέρετε αν το αγγείο πλάστηκε με το χέρι (Μέση Εποχή του Χαλκού) ή στον τροχό (Εποχή του Σιδήρου).

Η δεύτερη είναι ότι οι λατινικοί αριθμοί δεν λειτουργούν σαν καθαρό ρολόι. Στην Εποχή του Χαλκού ανακατεύουν χρονολογία, τεχνοτροπία και περιοχή. Ο Robert Merrillees επισήμανε ότι το μακρόβιο κύπελλο Ερυθρής Στιλβωτής με αποφύσεις σε σχήμα κόμβου, που διαρκεί από την Πρωτοκυπριακή II ως τη Μεσοκυπριακή III, καταχωρίστηκε ως Ερυθρή Στιλβωτή II, «ενώ τεχνικά τα περισσότερα ανήκουν στην Ερυθρή Στιλβωτή III και μερικά στην Ερυθρή Στιλβωτή IV» [1]. Τα ίδια τα ονόματα των κατηγοριών τα ονόμασε «τίτλους ακαδημαϊκής ευκολίας» [1]. Στην Εποχή του Σιδήρου οι αριθμοί είναι πιο τακτοποιημένοι, γιατί ο Einar Gjerstad τους συνέδεσε με περιόδους: η Λευκή Γραπτή και η Δίχρωμη I έως III είναι Κυπρογεωμετρικές, οι IV και V Κυπροαρχαϊκές, οι VI και VII Κυπροκλασικές [3]. Οι μεταγενέστερες κατηγορίες φέρουν τον αριθμό της περιόδου σε παρένθεση, οπότε Black-on-Red II (IV) σημαίνει το δεύτερο στάδιο της Μελανής επί Ερυθρού, που κατασκευάστηκε στην περίοδο IV (Κυπροαρχαϊκή I). Διαβάστε έναν αριθμό σε παλιά ετικέτα ως τη γνώμη ενός καταλογογράφου.

Είναι Ερυθρή Στιλβωτή;

Η Ερυθρή Στιλβωτή είναι η χειροποίητη κεραμική της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, που κατασκευαζόταν από το 2300 π.Χ. περίπου και μέσα στη Μέση Εποχή του Χαλκού ως το 1650 π.Χ. περίπου, και μία από τις πιο συνηθισμένες κυπριακές κατηγορίες στην αγορά. Αναζητήστε ερυθρό έως ερυθροκάστανο επίχρισμα στιλβωμένο ώσπου να γυαλίζει. Επειδή ψηνόταν σε χαμηλές θερμοκρασίες, σε ανοιχτές φωτιές, το χρώμα της ποικίλλει: πολλά αγγεία έχουν μαύρο το πάνω μέρος (στόμιο και άνω σώμα μαύρα, κάτω σώμα κόκκινο, από ψήσιμο ή ψύξη με το στόμιο προς τα κάτω μέσα στη στάχτη), ενώ άλλα είναι κηλιδωτά σε κόκκινο, καφέ και μαύρο.

Η διακόσμηση είτε λείπει, είτε είναι εγχάρακτη (ζικ ζακ, γραμμοσκιασμένες ταινίες, δικτυωτά, ομόκεντροι κύκλοι, με τις χαράξεις γεμισμένες με λευκό), είτε ανάγλυφη, με φίδια, ραβδώσεις και αποφύσεις. Στα σχήματα ανήκουν ημισφαιρικά κύπελλα με αποφύσεις, πρόχοι με λοξότμητη ή ραμφόσχημη προχοή, φιάλες, ασκοί, πολύλαιμα αγγεία και το κύπελλο σε σχήμα τουλίπας, που η οξυκόρυφη βάση του δεν το αφήνει να σταθεί και που φαίνεται πως φτιαχνόταν για τον τάφο. Το κύπελλο τουλίπας της φωτογραφίας έχει και το μαύρο πάνω μέρος και τη γραμμοσκίαση με λευκή πάστα. Τα περισσότερα κομμάτια έχουν ύψος 10 έως 30 εκατοστά, αν και οι δίλαιμες πρόχοι από τη βόρεια ακτή ξεπερνούν το μισό μέτρο.

Η περιοχή φαίνεται. Τα αγγεία της βόρειας ακτής, από τη θέση Βουνούς στο Μπέλλαπαΐς και τη Λάπηθο, είναι λεπτοχαραγμένα και περίτεχνα. Στον νότο, σε θέσεις όπως η Σωτήρα και ο Ψεματισμένος, τα αγγεία είναι σκληρότερα, κηλιδωτά και απλά: κανένα από τα 624 αγγεία κηλιδωτής Ερυθρής Στιλβωτής (Red Polished Mottled) που δημοσιεύτηκαν από τον Ψεματισμένο δεν φέρει εγχάραξη [8].

Συνήθεις συγχύσεις. Η Ερυθρόχριστη της Εποχής του Σιδήρου, ή μια Μελανή επί Ερυθρού που έχασε τη βαφή της, μπορεί να μοιάζει, όμως αυτές είναι τροχήλατες, λεπτές και κανονικές, με δακτυλιόσχημες βάσεις και τριφυλλόσχημα στόμια. Ο άλλος κίνδυνος είναι η σύγχρονη χωριάτικη κόκκινη κεραμική και τα τουριστικά αντίγραφα. Η σελίδα για την Ερυθρή Στιλβωτή έχει περισσότερα σχήματα και παραδείγματα.

Ερυθρή Στιλβωτή της Φιλιάς

Η πρωιμότερη Ερυθρή Στιλβωτή, της φάσης Φιλιάς (περίπου 2450 έως 2250 π.Χ.), διαφέρει στην όψη: ομοιόμορφο, πολύ γυαλιστερό κόκκινο πάνω σε ανοιχτόχρωμο πηλό, συνήθως αδιακόσμητο, με επίπεδες βάσεις φτιαγμένες χωριστά, ραβδόσχημες λαβές, ψηλές λοξότμητες προχοές και νέα σχήματα, όπως φλασκιά με στρογγυλή βάση και πιθάρια με λαβές [7]. Σπάνια προσφέρεται στην αγορά με αυτό το όνομα. Δείτε την Ερυθρή Στιλβωτή της Φιλιάς.

Μελανή Στιλβωτή

Η Μελανή Στιλβωτή (Black Polished), από τα τέλη της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού ως το 1850 π.Χ. περίπου, είναι Ερυθρή Στιλβωτή ψημένη ολόκληρη μαύρη σε ατμόσφαιρα με καπνό και λίγο οξυγόνο: μικρά ληκύθια και κύπελλα, με εγχάρακτα μοτίβα γεμισμένα με λευκό [9], και όχι συχνή. Πριν πείτε ότι ένα αγγείο είναι Μελανή Στιλβωτή, γυρίστε το ανάποδα: ένα αγγείο Ερυθρής Στιλβωτής με μαύρο πάνω μέρος είναι κόκκινο από κάτω.

Είναι Λευκή Γραπτή της Μέσης Εποχής του Χαλκού;

Η χειροποίητη Λευκή Γραπτή ανήκει στη Μέση Εποχή του Χαλκού, περίπου 2000 έως 1650 π.Χ. Η επιφάνεια είναι ανοιχτή ωχρή, κρεμ ή ανοιχτή πορτοκαλί, και η βαφή θαμπή καστανή ή μαύρη (μερικές φορές πορτοκαλέρυθρη), σε γραμμικά μοτίβα που συχνά καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του αγγείου: δικτυωτά, γραμμοσκιασμένα τρίγωνα, κυματιστές γραμμές και πυκνά πλέγματα από διασταυρούμενες γραμμές. Ο Paul Åström τα ταξινόμησε σε ονομασμένες τεχνοτροπίες, όπως η Pendent Line (με κρεμαστές γραμμές) και η Cross Line (με διασταυρούμενες γραμμές) [10]. Τυπικά σχήματα είναι ληκύθια (8 έως 15 εκατοστά) και πρόχοι (ως 30 εκατοστά περίπου) με ραμφόσχημο λοξότμητο λαιμό και στρογγυλή βάση, μικροί αμφορείς και κύπελλα με ανυψωμένες λαβές.

Είναι πολύ συνηθισμένη στην αγορά, αν και στην εποχή της ήταν λεπτή κεραμική της μειοψηφίας· μικρά ληκύθια της ταξίδεψαν ως την Αίγυπτο και τη Συροπαλαιστίνη, όπου σήμερα βοηθούν στη χρονολόγηση εκείνης της περιόδου.

Συνήθεις συγχύσεις. Η Λευκή Γραπτή της Εποχής του Σιδήρου είναι τροχήλατη, με ομόκεντρους κύκλους, τριφυλλόσχημα στόμια και δακτυλιόσχημες βάσεις (δείτε παρακάτω). Η Λευκόχριστη έχει παχιά, σαν σμάλτο, στρώση πάνω σε σκούρο πηλό. Η χαλκολιθική Ερυθρή επί Λευκού (Red-on-White) είναι πολύ αρχαιότερη και σπάνια τη βλέπει κανείς εκτός μουσείων. Ένα αγγείο Λευκής Γραπτής που έχει χάσει τη βαφή του μπορεί να περάσει για Απλή Λευκή [11]. Περισσότερα στη σελίδα για τη Λευκή Γραπτή και τα δικτυωτά μοτίβα της.

Μελανόχριστη και Ερυθρόχριστη της Εποχής του Χαλκού

Αυτές οι χειροποίητες κατηγορίες της Μέσης Εποχής του Χαλκού έχουν σκούρο επίχρισμα πάνω σε ανοιχτόχρωμο ωχρό πηλό. Στην Καλοψίδα ο Åström περιέγραψε τη Μελανόχριστη (Black Slip) ως σκληρό ωχρό πηλό με θαμπό μαύρο επίχρισμα «που γέρνει προς το κόκκινο», με εγχάρακτες παράλληλες γραμμές, ζικ ζακ, πλέγματα και γωνίες, κυρίως σε ληκύθια [12]. Το χρώμα κυμαίνεται από κόκκινο ως μαύρο ανάλογα με το ψήσιμο. Η Μελανόχριστη είναι πιο θαμπή από την Ερυθρή Στιλβωτή, και πιο χοντρή και μαλακή από τη Δακτυλιόποδη, την κατηγορία της Ύστερης Εποχής του Χαλκού που θεωρείται ότι προαναγγέλλει [9]. Και οι δύο σπανίζουν με αυτά τα ονόματα· η σελίδα για την Απλή Λευκή έχει ενότητα γι' αυτές.

Είναι Δακτυλιόποδη (Base Ring);

Η Δακτυλιόποδη, που στην Κύπρο λέγεται συχνά και κεραμική Βάσης Δακτυλίου, είναι η σκούρα, λεπτότοιχη, χειροποίητη κεραμική της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, περίπου 1600 έως 1200 π.Χ., και πήρε το όνομά της από τη δακτυλιόσχημη βάση των περισσότερων προχών και κυπέλλων της [1]. Ο πηλός είναι λεπτός και σκληρός, τα τοιχώματα έχουν πάχος λίγων χιλιοστών και η επιφάνεια είναι σκούρα καστανή, μαύρη ή γκρίζα. Η Δακτυλιόποδη I έχει συνήθως γυαλιστερό επίχρισμα με ανάγλυφες γραμμές, σπείρες και φιδόμορφες ραβδώσεις. Η Δακτυλιόποδη II είναι πιο θαμπή, με ομάδες λεπτών λευκών γραπτών γραμμών και δικτυωτά πάνω στη θαμπή σκούρα επιφάνεια. Οι δύο επικαλύπτονται πολύ χρονικά [6]. Ένα μέρος της Δακτυλιόποδης ψήθηκε κόκκινο και όχι σκούρο, άρα το χρώμα μόνο του δεν την αποκλείει.

Το πιο γνωστό σχήμα είναι το μπιλμπίλ (bilbil), ένα μικρό ληκύθιο με σφαιρικό σώμα και ψηλό στενό λαιμό, που συχνά παρομοιάζεται με ανάποδο κεφάλι παπαρούνας (αν περιείχε όπιο παραμένει ανοιχτό ερώτημα). Υπάρχουν επίσης πρόχοι ύψους ως 50 εκατοστά, καρενωτά κύπελλα με λαβή σε σχήμα διχάλας, ταυρόσχημα αγγεία και γυναικεία ειδώλια. Η πρόχους Δακτυλιόποδης II της φωτογραφίας έχει λευκές γραμμές που διασταυρώνονται σε δικτυωτό πάνω σε θαμπό σκούρο σώμα, το οποίο γέρνει ελαφρά, σημάδι πλασίματος με το χέρι. Τα μπιλμπίλ και οι πρόχοι και τα κύπελλα Δακτυλιόποδης II είναι συνηθισμένα σε συλλογές.

Συνήθεις συγχύσεις. Η Μονόχρωμη είναι πιο χοντρή, αδιακόσμητη και με εμφανή ίχνη ξυσίματος με μαχαίρι. Η Μελανόχριστη της Μέσης Εποχής του Χαλκού είναι πιο μαλακή και πιο χοντρή. Οι πρόχοι Μελανόχριστης της Εποχής του Σιδήρου είναι τροχήλατες και έχουν συνήθως τριφυλλόσχημο στόμιο. Δείτε Δακτυλιόποδη, ταύρους Δακτυλιόποδης και ειδώλια τύπου Αστάρτης.

Είναι κύπελλο Λευκόχριστης, το λεγόμενο «milk bowl»;

Η Λευκόχριστη (White Slip) είναι χειροποίητη κεραμική της Ύστερης Εποχής του Χαλκού με παχύ, λείο, κρεμ λευκό επίχρισμα που καλύπτει σκούρο, τραχύ, σιδηρούχο πηλό. Όπου το επίχρισμα έχει αποκολληθεί φαίνεται ο σκούρος πηλός, και αυτό λύνει τις περισσότερες αμφιβολίες. Το άνισο ψήσιμο αφήνει συχνά το επίχρισμα κρεμ στο χείλος και γκριζογάλανο προς τη βάση. Η βαφή είναι σκούρα καστανή, μαύρη ή ερυθροκάστανη.

Η περισσότερη Λευκόχριστη που σώζεται έχει ένα σχήμα: το ημισφαιρικό κύπελλο με λαβή σε σχήμα διχάλας που ξεκινά κάτω από το χείλος, διαμέτρου 17 έως 21 εκατοστών και ύψους 10 περίπου, που στα αγγλικά το λένε εδώ και πολύ καιρό «milk bowl» (κύπελλο του γάλακτος). Η Λευκόχριστη I (περίπου 1575 έως 1475 π.Χ.) είναι διακοσμημένη με λεπτές, προσεγμένες ερυθροκάστανες έως μαύρες γραμμές, κυματιστές γραμμές και δικτυωτά πλαισιωμένα με στιγμές. Η Λευκόχριστη II (περίπου από το 1475 π.Χ. ως τις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ.) είναι βαρύτερη και τυποποιημένη, με κυρίαρχο το μοτίβο της σκάλας (ταινία με εγκάρσιες πινελιές) που κρέμεται από το χείλος, μαζί με δικτυωτές ταινίες και σειρές από στιγμές, όπως στο κύπελλο της φωτογραφίας. Πρόχοι και κρατήρες υπάρχουν, αλλά είναι σπανιότεροι.

Τα κύπελλα Λευκόχριστης είναι αρκετά συνηθισμένα, και πολλά έχουν σπάσει και συγκολληθεί. Ένα αγγείο με ανοιχτόχρωμο βάθος και βαφή αλλά ανοιχτόχρωμο πηλό και σχήμα της Μέσης Εποχής του Χαλκού είναι πιθανότερο να είναι Λευκή Γραπτή. Η σελίδα για τη Λευκόχριστη και το άρθρο για το πώς κατασκευαζόταν η Λευκόχριστη προχωρούν παραπέρα.

Τι γίνεται με τα απλά και τα τροχήλατα αγγεία της Ύστερης Εποχής του Χαλκού;

Η Μονόχρωμη (Monochrome, περίπου 1650 έως 1340 π.Χ.) είναι χειροποίητη και αδιακόσμητη. Ο Erik Sjöqvist περιέγραψε τον πηλό της ως «ωχρό ή κοκκινωπό στο χρώμα, μερικές φορές κεραμιδί και σε λίγες περιπτώσεις ροζ ή γκρίζο»· τα κύρια σχήματα είναι ένα καρενωτό κύπελλο με λαβή σε σχήμα διχάλας και μια πρόχους με πιεσμένο χείλος, και η επιφάνεια δείχνει συχνά κάθετο ξύσιμο με μαχαίρι [13]. Ο Russell, που ταξινόμησε την απλή κεραμική από την Καλαβασό-Άγιο Δημήτριο, παραδέχεται ότι «υπάρχουν περισσότερες διακριτές κατηγορίες από όσους όρους» [13]. Σπάνια προσφέρεται με το δικό της όνομα.

Η Απλή Λευκή (Plain White), χειροποίητη από τη Μέση Εποχή του Χαλκού και τροχήλατη από την Ύστερη, δεν έχει βαφή και ελάχιστη ή καθόλου στίλβωση. Η Lindy Crewe τονίζει ότι «η επιφάνεια της Απλής Λευκής δεν είναι απαραίτητα λευκή»: μπορεί να είναι κρεμ, ροζ ή ωχρή, με ή χωρίς ανοιχτόχρωμο επίχρισμα [5]. Τυπικά σχήματα είναι πρόχοι με τριφυλλόσχημο ή στρογγυλό στόμιο, κρατήρες, κύπελλα και ληκύθια· τα υπερψημένα κομμάτια πρασινίζουν. Η Απλή Λευκή της Εποχής του Σιδήρου του Gjerstad είναι χωριστή σειρά, και ως τον 4ο αιώνα π.Χ. τα περισσότερα αγγεία που τοποθετούνταν σε κυπριακούς τάφους ήταν απλά [3]. Χωρίς γνωστό τόπο εύρεσης, η Απλή Λευκή χρονολογείται δύσκολα.

Η Δίχρωμη Τροχήλατη (Bichrome Wheelmade, περίπου 1600 έως 1450 π.Χ.) ήταν η πρώτη κυπριακή λεπτή κεραμική που κατασκευάστηκε στον τροχό: ανοιχτόχρωμη, λειασμένη επιφάνεια με ερυθρή και μαύρη βαφή στο πάνω μέρος κυπέλλων με λαβή (tankards), κρατήρων και προχών, σε μετόπες, διασταυρούμενη γραμμοσκίαση και σκακιστά, μερικές φορές με πουλιά, ταύρους ή ψάρια. Σπανίζει σε ιδιωτικά χέρια· δείτε τη Δίχρωμη.

Είναι Λευκή Γραπτή ή Δίχρωμη της Εποχής του Σιδήρου;

Αυτές είναι οι τροχήλατες γραπτές κατηγορίες της Κυπρογεωμετρικής, της Κυπροαρχαϊκής και της Κυπροκλασικής περιόδου, περίπου 1050 έως 310 π.Χ., και μαζί αποτελούν την πιο συνηθισμένη ομάδα κυπριακής κεραμικής στην αγορά. Ο πηλός είναι ωχρός, κρεμ ή πρασινωπός, κάτω από επίχρισμα του ίδιου χρώματος. Η Λευκή Γραπτή έχει μόνο θαμπή, ματ μαύρη ή σκούρα καστανή βαφή. Η Δίχρωμη (Bichrome) προσθέτει κόκκινο: κατά τα λόγια του Gjerstad, «τα κοσμήματα είναι ζωγραφισμένα με μαύρο και συμπληρωματικό ερυθρό χρώμα» [3].

Αναζητήστε ταινίες και ομόκεντρους κύκλους, σχεδιασμένους με πολλαπλό πινέλο ή διαβήτη ενώ το αγγείο γύριζε, γι' αυτό και ταιριάζουν τόσο τακτικά ο ένας μέσα στον άλλο. Τα συστήματα κύκλων είναι συχνά τοποθετημένα σε σειρές πάνω στο σώμα, τεχνοτροπία που ο Gjerstad ονόμασε «αληθινό χορό κύκλων πάνω στα αγγεία» [3]· η Δίχρωμη IV πρόχους με τριφυλλόσχημο στόμιο της φωτογραφίας, ύψους 31 εκατοστών, φέρει κάθετα συστήματα κύκλων σε κόκκινο και μαύρο. Τα εργαστήρια της ανατολικής Κύπρου προτιμούσαν τα άνθη λωτού. Μερικές αρχαϊκές πρόχοι έχουν ένα μόνο πουλί ή μοτίβο σε γυμνό σώμα, τη λεγόμενη τεχνοτροπία του ελεύθερου πεδίου (free-field style)· αυτές αποτελούν εξαίρεση στην εποχή τους και είναι σήμερα σπάνιες και ακριβές. Στην Κυπροκλασική περίοδο η διακόσμηση αραιώνει σε λίγες περιμετρικές γραμμές.

Στα σχήματα ανήκουν οι πρόχοι με τριφυλλόσχημο (πιεσμένο) στόμιο, οι βαρελόσχημες πρόχοι που κάθονται στο πλάι, αμφορείς ύψους ως 80 εκατοστά, κύπελλα, ληκύθια και, στην Κυπρογεωμετρική περίοδο, πινάκια διακοσμημένα κυρίως στην κάτω όψη.

Συνήθεις συγχύσεις:

• Η Λευκή Γραπτή της Εποχής του Χαλκού είναι χειροποίητη, με ραμφόσχημους λοξότμητους λαιμούς και στρογγυλές βάσεις.
• Λευκή Γραπτή ή Δίχρωμη: η ερυθρή βαφή ξεθωριάζει και ξεφλουδίζει, οπότε ένα αγγείο που μοιάζει Λευκή Γραπτή μπορεί κάποτε να ήταν Δίχρωμη. Οι προσεκτικοί κατάλογοι γράφουν μερικές φορές «Bichrome IV or White Painted IV».
• Τα μυκηναϊκά και αιγαιακού τύπου αγγεία, που έφτασαν στην Κύπρο την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, έχουν στιλπνή, ημιγυαλιστερή βαφή σε πολύ λεπτό ανοιχτόχρωμο πηλό και αιγαιακά σχήματα, όπως οι ψευδόστομοι αμφορείς· η κυπριακή βαφή της Εποχής του Σιδήρου είναι θαμπή. Δείτε μυκηναϊκές εισαγωγές και τοπικές απομιμήσεις.
• Η Πρώιμη Λευκή Γραπτή (Proto-White Painted), του 11ου αιώνα π.Χ., έχει άνιση πορτοκαλοκάστανη βαφή, ενώ η Λευκή Γραπτή I έχει ομοιόμορφη θαμπή μαύρη [15]. Δείτε την Πρώιμη Λευκή Γραπτή.

Είναι Μελανή επί Ερυθρού (Black-on-Red);

Η Μελανή επί Ερυθρού είναι λεπτότοιχη, τροχήλατη κεραμική της Εποχής του Σιδήρου με ερυθρό ή πορτοκαλί επίχρισμα στιλβωμένο ώσπου να γυαλίζει και θαμπή μαύρη βαφή. Κατασκευαζόταν σε μεγάλες ποσότητες από τα τέλη του 10ου αιώνα π.Χ. ως τα τέλη περίπου του 7ου, με μεταγενέστερα στάδια ως την Κυπροκλασική περίοδο [14]. Η διακόσμηση είναι λεπτές ταινίες και μικροί, τακτικοί ομόκεντροι κύκλοι στον ώμο· το μαύρο «μερικές φορές ξεθωριάζει σε μωβ ή καφέ». Η Nicola Schreiber, που έγραψε τη βασική μελέτη, λέει ότι η κατηγορία «στην πράξη αναγνωρίζεται εύκολα με την εξέταση και σπάνια έχει συγχυστεί με άλλη» [14].

Είναι πάνω απ' όλα κατηγορία μικρών ληκυθίων, συνήθως ύψους 6 έως 13 εκατοστών, με μια ραχούλα στον λαιμό εκεί που ενώνεται η λαβή, ανοιχτό χείλος ή δισκοειδές στόμιο και επίπεδη ή δισκοειδή βάση [14]· υπάρχουν επίσης κύπελλα και πινάκια. Το χαμηλό, πλατύ ληκύθιο της φωτογραφίας, με έναν διπλό κύκλο στον ώμο, είναι τυπικό. Τα ληκύθια είναι από τα κυπριακά αγγεία που προσφέρονται συχνότερα στην αγορά.

Οι παλιές ετικέτες τη λένε συχνά «Cypro-Phoenician» (κυπροφοινικική), από μια παλαιότερη πεποίθηση ότι ήταν φοινικική· το άρθρο για την προέλευση της Μελανής επί Ερυθρού εξηγεί γιατί σήμερα θεωρείται κυπριακή. Δείτε επίσης τη Μελανή επί Ερυθρού.

Δίχρωμη Ερυθρή, Ερυθρόχριστη και Μελανόχριστη της Εποχής του Σιδήρου

Η Δίχρωμη Ερυθρή (Bichrome Red) έχει το ίδιο ερυθρό επίχρισμα, ζωγραφισμένο «με μαύρη και συμπληρωματική λευκή βαφή· περιστασιακά χρησιμοποιείται ερυθρό χρώμα αντί για λευκό» [3]. Το λευκό είναι το διαγνωστικό στοιχείο και ταυτόχρονα το πιο εύθραυστο, οπότε ένα αγγείο που σήμερα μοιάζει Μελανή επί Ερυθρού μπορεί κάποτε να ήταν Δίχρωμη Ερυθρή. Συνήθη σχήματα είναι πρόχοι, αμφορείς και ληκύθια, ανάμεσά τους και ανθρωπόμορφες πρόχοι με μια μικρή γυναίκα που κρατά πρόχου πάνω στον ώμο. Δείτε τη Δίχρωμη Ερυθρή.

Η Ερυθρόχριστη (Red Slip) της Εποχής του Σιδήρου είναι η ίδια κεραμική με ερυθρό επίχρισμα χωρίς βαφή, συνήθως καρενωτά κύπελλα και πρόχοι. Κεραμική με ερυθρό επίχρισμα κατασκευαζόταν και σε όλη τη Συροπαλαιστίνη, οπότε ένα απλό κόκκινο κύπελλο δύσκολα τοποθετείται χωρίς γνωστό τόπο εύρεσης. Η Μελανόχριστη της Εποχής του Σιδήρου, συνηθισμένη στην Κυπρογεωμετρική περίοδο [3], περιλαμβάνει πρόχους με κάθετες αυλακώσεις ή ραβδώσεις που μιμούνται μεταλλικά αγγεία, που μερικές φορές λέγονται «Bucchero», λέξη δανεισμένη από την ετρουσκική κεραμική, με την οποία δεν έχουν καμία σχέση.

Τι άλλο μπορεί να υπάρχει σε μια κυπριακή συλλογή;

Μερικές σπανιότερες κατηγορίες εμφανίζονται αρκετά συχνά ώστε να αξίζει να τις αναφέρουμε:

• Η Χτενωτή (Combed) και η Ερυθρή επί Λευκού (Red-on-White), νεολιθικές και χαλκολιθικές, σπάνιες εκτός μουσείων.
• Η Θαμπή Στιλβωτή (Drab Polished), μια πιο θαμπή, καστανόγκριζη στιλβωτή κεραμική της δυτικής Κύπρου.
• Η Ερυθρή Στιλπνή Τροχήλατη (Red Lustrous Wheelmade), πολύ σκληρή και γυαλιστερή κόκκινη, κυρίως ατρακτόσχημες φιάλες· αν κατασκευαζόταν στην Κύπρο ακόμα συζητείται.
• Τα ληκύθια Λευκής Ξεστής (White Shaved), αρυτήρες της Ύστερης Εποχής του Χαλκού ξυσμένοι κάθετα με μαχαίρι ώσπου να καταλήγουν σε μύτη.
• Η Τροχήλατη Λευκή Γραπτή III (White Painted Wheelmade III), η γραπτή κεραμική του τέλους της Εποχής του Χαλκού (δείτε τη μετάβαση από την Εποχή του Χαλκού στην Εποχή του Σιδήρου).
• Η αττική μελαμβαφής κεραμική, λεπτές γυαλιστερές μαύρες κύλικες και κύπελλα που εισάγονταν από την Αθήνα στην Κλασική περίοδο.
• Τα ελληνιστικά μυροδοχεία (unguentaria), ατρακτόσχημα φιαλίδια χωρίς επίχρισμα, από τα τέλη του 4ου ως τον 2ο αιώνα π.Χ.

Μήπως είναι ειδώλιο και όχι αγγείο;

Τα κυπριακά πήλινα ειδώλια μοιράζονται τις κεραμικές κατηγορίες των αγγείων. Τα σανιδόμορφα ειδώλια (plank figures) είναι επίπεδες, ορθογώνιες ανθρώπινες μορφές από εγχάρακτη Ερυθρή Στιλβωτή της Πρώιμης και της Μέσης Εποχής του Χαλκού· είναι από τα κυπριακά αντικείμενα που πλαστογραφούνται περισσότερο, οπότε διαβάστε τον οδηγό για τα αντίγραφα πριν εμπιστευτείτε ένα. Τα κοίλα ζωόμορφα αγγεία Ερυθρής Στιλβωτής είναι αγγεία. Τα ειδώλια Δακτυλιόποδης της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, γυμνές γυναικείες μορφές με πρόσωπο πουλιού ή ανθρώπου, είναι επίπεδα, σκούρα και εγχάρακτα, και η ίδια κεραμική χρησιμοποιήθηκε για κοίλα ταυρόσχημα αγγεία.

Τα ειδώλια «χιονάνθρωποι» (snowman figurines) της Εποχής του Σιδήρου, συνήθως ύψους 8 έως 20 εκατοστών, έχουν κιονόσχημο σώμα που ανοίγει σε επίπεδη βάση, τσιμπημένο πρόσωπο σαν ράμφος και μάτια από σφαιρίδια πηλού, συχνά με ανοιχτόχρωμο επίχρισμα και κόκκινη ή μαύρη βαφή. Πολλά έχουν κοίλο σώμα από τον τροχό με κεφάλι και χέρια πλασμένα με το χέρι· άλλα είναι συμπαγή ή έχουν πρόσωπο από μήτρα [16]. Στις φωτογραφίες μπορεί να μοιάζουν με τα ειδώλια Δακτυλιόποδης με πρόσωπο πουλιού, που όμως είναι επίπεδες πλάκες από σκούρο πηλό. Τα ειδώλια ιππέων ανήκουν στην ίδια παράδοση της Εποχής του Σιδήρου, και τα μεταγενέστερα κεφάλια από μήτρα εξετάζονται στη σελίδα για το πώς ταξινομούνται τα κυπριακά ειδώλια.

Πότε δεν μπορώ να το αναγνωρίσω μόνος μου, και ποιες φωτογραφίες βοηθούν;

Ορισμένα αγγεία δεν αναγνωρίζονται με το μάτι. Ένα ληκύθιο με ερυθρό επίχρισμα κάτω από κρούστα ασβέστη μπορεί να ανήκει σε αρκετές κατηγορίες, και μόνο ο καθαρισμός από συντηρητή θα έδειχνε σε ποια· η φθαρμένη βαφή, όπως είδατε παραπάνω, μπορεί να μεταφέρει ένα αγγείο από μια κατηγορία σε άλλη. Αν το αγγείο σας πέφτει σε ένα από αυτά τα κενά, στείλτε μας φωτογραφίες και θα σας πούμε τι βλέπουμε. Αν το βρήκατε εσείς ή δεν ξέρετε πώς έφτασε στην οικογένειά σας, γράψτε μας και αυτό.

Οι φωτογραφίες που βοηθούν περισσότερο είναι:

1. Ολόκληρο το αγγείο από μπροστά, από πίσω και από τις δύο πλευρές, σε ουδέτερο φόντο, με έναν χάρακα δίπλα.
2. Η βάση, κατευθείαν από κάτω.
3. Το εσωτερικό του λαιμού ή του στομίου, φωτισμένο με φακό.
4. Ένα κοντινό της επιφάνειας με χαμηλό, πλάγιο φως, που δείχνει στίλβωση, εγχαράξεις και ίχνη πινέλου.
5. Κάθε απόκρουση ή σπάσιμο που αφήνει να φανεί ο πηλός κάτω από το επίχρισμα.
6. Κάθε ετικέτα, αριθμό, σφραγίδα και χαρτί, μπρος και πίσω.

Όταν μάθετε την κατηγορία, οι επόμενες ερωτήσεις είναι συνήθως πόσο αξίζει και πώς έφυγε από την Κύπρο: δείτε πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα και τον οδηγό για αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο (στα αγγλικά). Αν το αγγείο βρίσκεται σήμερα στην Κύπρο ή στην Ελλάδα, η κατοχή και η μεταβίβαση αρχαιοτήτων ρυθμίζονται εκεί από ειδική νομοθεσία για τις αρχαιότητες· ο οδηγός για την κατοχή και την πώληση αρχαιοτήτων σε Κύπρο και Ελλάδα εξηγεί τι ισχύει και γιατί η σωστή αναγνώριση είναι το πρώτο βήμα.