Αντίγραφο ή γνήσιο; Είναι αυθεντικό το κυπριακό αρχαίο μου;

Τον Δεκέμβριο του 1868 το Βρετανικό Μουσείο έγραψε στον Ρόμπερτ Χάμιλτον Λανγκ (Robert Hamilton Lang), τραπεζίτη και κατά καιρούς αναπληρωτή Βρετανό πρόξενο στην Κύπρο, για μια φήμη ότι η πλαστογραφία αρχαιοτήτων πλήθαινε στο νησί. Ο Λανγκ θεώρησε ότι η φήμη είχε διαλέξει λάθος αδίκημα. «Δεν νομίζω ότι η πλαστογραφία είναι η σωστή λέξη», απάντησε. Αυτό που είχαν ακούσει αφορούσε το «στήσιμο» ορισμένων κομματιών από τον Αμερικανό πρόξενο, τον Λουίτζι Πάλμα ντι Τσεσνόλα (Luigi Palma di Cesnola), που ήταν «πολύ επιδέξιος στην ανασύνθεση κομματιών» και το παράκανε: «Προσθέτει, για παράδειγμα, μια μύτη εκεί που λείπει, και τόσο καλά που για ένα άπειρο μάτι η προσθήκη μόλις διακρίνεται». Για να είναι δίκαιος, ο Λανγκ πρόσθεσε ότι «επεμβαίνει μόνο σε πραγματικά αρχαία κομμάτια». [1]

Το αγαλματίδιο στην κορυφή αυτής της σελίδας δείχνει τι εννοούσε. Είναι ένα ελληνιστικό ασβεστολιθικό «κορίτσι του ναού» από τη συλλογή Τσεσνόλα, σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης. Η καταγραφή του ίδιου του μουσείου σημειώνει ότι το κεφάλι της «είναι κεφάλι αγοριού, δεν ανήκει στο σώμα και έχει προσαρμοστεί λανθασμένα». Και τα δύο μέρη είναι αρχαία. Η μορφή όπως τη βλέπετε συναρμολογήθηκε τον 19ο αιώνα.

Τα κυπριακά αγγεία και ειδώλια που προκαλούν αμφιβολίες ανήκουν σε μία από τέσσερις ομάδες: σύγχρονο αντίγραφο ή σουβενίρ, γνήσιο κομμάτι που έχει συντηρηθεί ή συναρμολογηθεί, σύγχρονο πλαστό, ή αρχαίο αγγείο που φτιάχτηκε έξω από την Κύπρο. Ο οδηγός αυτός εξηγεί πώς ξεχωρίζουν, τι μπορείτε να ελέγξετε με ασφάλεια στο σπίτι και τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κρίνει μια εργαστηριακή εξέταση όπως η θερμοφωταύγεια.

Είναι αυθεντικό το αρχαίο μου ή αντίγραφο;

Το πιθανότερο είναι ότι πρόκειται είτε για σύγχρονο αντίγραφο που πουλήθηκε τίμια ως αντίγραφο, είτε για γνήσιο αρχαίο κομμάτι που έχει επισκευαστεί, συμπληρωθεί ή «βελτιωθεί». Πλαστά υπάρχουν, συγκεντρώνονται όμως σε λίγες ακριβές κατηγορίες, κυρίως στα ειδωλοπλαστικά έργα Ερυθρής Στιλβωτής (Red Polished) κεραμικής και στα σανιδόμορφα ειδώλια (plank figures), και είναι πολύ σπανιότερα στις συνηθισμένες πρόχους και τα πινάκια.

Ο καλύτερος μάρτυρας είναι ο Βάσος Καραγιώργης, Διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων από το 1963 ως το 1989. Όταν τον ρώτησαν το 1983 αν η πλαστογραφία ήταν πρόβλημα στο εμπόριο κυπριακών αρχαιοτήτων, απάντησε: «Όχι. Με εξαίρεση τα κοσμήματα, τα πλαστά είναι σχεδόν άγνωστα». [2] Ως το 1991, στο The Coroplastic Art of Ancient Cyprus, κατονόμαζε πια σε δημοσίευση πλαστά ειδώλια της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (Early Bronze Age) [3]. Και οι δύο δηλώσεις ήταν σωστές για την εποχή τους: τα απλά αγγεία της Εποχής του Χαλκού ήταν άφθονα και φτηνά, και τα πλαστά που κατονόμασε ανήκαν όλα σε σπάνιους τύπους ειδωλίων.

Ποιος φτιάχνει αντίγραφα αρχαίας κυπριακής κεραμικής;

Κρατικά εργαστήρια χειροτεχνίας, ιδιωτικά εργαστήρια που συνεργάζονται με μουσεία, πωλητήρια μουσείων και μικρά κεραμοποιεία πόλεων, κυρίως για επισκέπτες. Το κέντρο της Υπηρεσίας Κυπριακής Χειροτεχνίας στον Στρόβολο της Λευκωσίας ιδρύθηκε μετά το 1974 για να δώσει δουλειά σε τεχνίτες που ξεριζώθηκαν από την εισβολή, και το κατάστημά του πουλά κεραμικά και «αρχαία ειδώλια» δίπλα σε κεντήματα και χάλκινα [4]. Το εργαστήριο Studio Ceramics Workshops στη Λάρνακα, που ίδρυσαν το 1991 ο Ευθύμιος και η Ίνγκελα Συμεού, φτιάχνει αντίγραφα «από τον προϊστορικό και αρχαίο κόσμο της Κύπρου» και έχει συνεργαστεί με το Τμήμα Αρχαιοτήτων, το Πιερίδειο Μουσείο και το Δημοτικό Μουσείο Λεβέντη [5]. Τα πωλητήρια των μουσείων πουλούν αντίγραφα των πιο γνωστών κομματιών, ανάμεσά τους και του ομοιώματος από τον Βουνό, του πήλινου ομοιώματος περιβόλου της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού με ανθρώπους και ζώα, που εκτίθεται στο Κυπριακό Μουσείο. Ένα οικογενειακό «ομοίωμα του Βουνού» είναι σχεδόν σίγουρα ένα από αυτά τα αντίγραφα. Στην Ελλάδα ο αντίστοιχος γνωστός δρόμος είναι τα αντίγραφα του ΤΑΠ, σήμερα του ΟΔΑΠ, από τα πωλητήρια των μουσείων.

Όταν η εθνοαρχαιολόγος Γκλόρια Λόντον (Gloria London) κατέγραψε την κυπριακή αγγειοπλαστική το 1986, οι άνδρες κεραμείς δούλευαν «μέσα ή κοντά σε αστικά κέντρα», φτιάχνοντας στον τροχό και με καλούπια «εφυαλωμένα και απλά σκεύη για τοπική χρήση και για την τουριστική αγορά» [6]. Στον Κόρνο και στο Φοινί οι γυναίκες έπλαθαν ακόμη με το χέρι κόκκινα σταμνιά και τσουκάλια: λαϊκή κεραμική για χρήση, που κανείς δεν σκόπευε να περάσει για αρχαία.

Έχουν τα αντίγραφα σφραγίδα ή σήμα;

Συχνά, χωρίς όμως να υπάρχει ένα επίσημο σήμα στο οποίο να μπορείτε να βασιστείτε. Ψάξτε για υπογραφή ή αρχικά του κατασκευαστή, σφραγισμένο όνομα εργαστηρίου, τις λέξεις «Cyprus», «copy», «replica» ή «αντίγραφο», ετικέτα καταστήματος ή τσόχα κολλημένη κάτω από τη βάση. Οι ετικέτες ξεκολλούν, και μετά από μια δυο μετακομίσεις το κομμάτι γίνεται απλώς «η παλιά κυπριακή κανάτα».

Μια ομάδα που πουλήθηκε από τον οίκο Leland Little Auctions στη Βόρεια Καρολίνα στις 15 Ιουνίου 2018 (λαχνός 2465) δείχνει πώς ξαναεμφανίζονται τέτοια κομμάτια: οκτώ πήλινα «Antique Cypriot Pottery Reproductions» με «παλαιωμένο φινίρισμα», δύο από αυτά υπογεγραμμένα «Sofronia», από μια ιδιωτική αμερικανική συλλογή που αυτοαποκαλούνταν «The Cyprus Museum» [7]. Μόνο η λέξη «Reproductions» έλεγε την αλήθεια. Σε κάθε κατάλογο, οι εκφράσεις «Cypriot style», «-type» και «in the manner of» σημαίνουν ότι ο συντάκτης δεν εγγυάται την ηλικία.

Αντίγραφο ή γνήσιο: πώς ξεχωρίζει ένα σύγχρονο αντίγραφο από ένα αρχαίο κυπριακό αγγείο;

Κοιτάξτε πώς φτιάχτηκε και πώς ψήθηκε. Οι κυπριακές κεραμικές της Εποχής του Χαλκού, όπως η Ερυθρή Στιλβωτή, η Δακτυλιόποδη (Base Ring, στην Κύπρο και «Βάσης Δακτυλίου») και η Λευκόχριστη (White Slip), πλάθονταν με το χέρι και ψήνονταν σε χαμηλές θερμοκρασίες, σε ανοιχτή φωτιά ή σε απλά καμίνια. Τα περισσότερα αντίγραφα φτιάχνονται στον τροχό ή χυτεύονται σε καλούπι και ψήνονται ομοιόμορφα σε ηλεκτρικό ή γκαζιού κλίβανο.

Το κριτήριο του τροχού ισχύει μόνο για την Εποχή του Χαλκού. Από την Κυπρογεωμετρική περίοδο (Cypro-Geometric) και μετά (από το 1050 π.Χ. περίπου) οι Κύπριοι κεραμείς έφτιαχναν τις περισσότερες λεπτές κεραμικές στον τροχό, ανάμεσά τους τη Δίχρωμη (Bichrome), τη Μελανή επί Ερυθρού (Black-on-Red) και τη Λευκή Γραπτή (White Painted) της Εποχής του Σιδήρου. Αυλακώσεις τροχού στο εσωτερικό μιας πρόχου της Κυπρογεωμετρικής ή της Κυπροαρχαϊκής περιόδου (Cypro-Archaic) είναι λοιπόν αναμενόμενες. Για τα χαρακτηριστικά κάθε κεραμικής χωριστά, δείτε τον οδηγό πώς να αναγνωρίσετε αρχαία κυπριακή κεραμική.

Πώς φαίνεται ένα συντηρημένο ή «στημένο» κυπριακό αρχαίο;

Ένα συντηρημένο κομμάτι είναι γνήσιο αρχαίο αντικείμενο με σύγχρονα πρόσθετα: κόλλα, γύψο, καινούργιο χρώμα, μερικές φορές ένα κομμάτι από άλλο αντικείμενο. Τα μουσεία συντηρούν ανοιχτά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επέμβαση κρύβεται ή όταν το σύγχρονο μέρος υπερβαίνει το αρχαίο.

Η συνήθεια είναι τόσο παλιά όσο και η συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων. Ο κατάλογος του Μητροπολιτικού Μουσείου για τη λιθογλυπτική της συλλογής Τσεσνόλα γράφει ότι ο ίδιος και οι βοηθοί του «δεν δίσταζαν να βάζουν κεφάλια και άκρα σε σώματα στα οποία δεν ανήκαν», ανασύνθεσαν αγάλματα από θραύσματα που δεν ταίριαζαν μεταξύ τους και πού και πού πρόσθεσαν σύγχρονα μέρη, «δημιουργώντας έτσι πραγματικά πλαστά» [8]. Ο Νεοϋορκέζος έμπορος Gaston Feuardent είχε διατυπώσει σχεδόν την ίδια κατηγορία το 1880· ο Τσεσνόλα κέρδισε τη δίκη για συκοφαντική δυσφήμιση που ακολούθησε το 1884, ο σημερινός κατάλογος όμως δικαιώνει τον Feuardent ως προς τα γεγονότα.

Ο ασβεστολιθικός ιερέας από τους Γόλγους, ύψους πάνω από δύο μέτρα, έχει σύγχρονη βάση και πόδια, και το πουλί στο χέρι του «είναι εκτεταμένα αποκατεστημένο και πιθανότατα δεν ανήκει στο γλυπτό».

Η γραπτή κεραμική δέχτηκε την ίδια μεταχείριση. Το 1885 ο Georges Perrot δημοσίευσε ένα γραπτό αγγείο από την Ορμήδεια, που βρισκόταν πια στη Νέα Υόρκη, ως «ένα από τα πιο πολύτιμα κειμήλια της κυπριακής τέχνης», βασισμένος σε σχέδιο του καλλιτέχνη E. Wallet. Το 1954 ο John Myres έδειξε ότι η παράσταση με μορφές που θαύμαζε ο Perrot είχε ζωγραφιστεί στη νεότερη εποχή, με πρότυπο τη σωζόμενη παράσταση της άλλης πλευράς, και αργότερα είχε καθαριστεί ξανά. Τέτοια επιζωγράφιση, έγραφε ο Myres, «δεν ήταν τόσο ειδεχθές αδίκημα στη γενιά του Τσεσνόλα όσο στη δική μας» [9].

Το εμπόριο του 20ού αιώνα είχε το δικό του ρεπερτόριο. Στο The Art of Ancient Cyprus (1985) ο ζωολόγος και συλλέκτης Desmond Morris, με βάση τη συντηρήτριά του Kathleen Kimber, απαρίθμησε τρία «κόλπα του επαγγέλματος»: άλειμμα ψεύτικης κρούστας πάνω σε ρωγμές ώστε το αγγείο να δείχνει ότι θα βγει ακέραιο μετά τον καθαρισμό· ένα μικρό ελάττωμα αφημένο σε κοινή θέα για να τραβά το βλέμμα από ένα μεγάλο που κρύβεται αλλού· και συναρμολόγηση «υβριδικών» αντικειμένων από μέρη διαφορετικών πρωτοτύπων, με την ένωση κρυμμένη κάτω από τεχνητή κρούστα [10]. Το συνηθισμένο υβρίδιο είναι ο λαιμός ενός αγγείου πάνω στο σώμα ενός άλλου. Το δικό του «Oxford Bowl» είχε μια σκουρότερη κρούστα «αρχαία και γνήσια» και μια υπόλευκη που είχε απλωθεί «για να καλύψει αρκετές ρωγμές και σπασίματα», κάτι που ονόμαζε «γνωστό κόλπο των εμπόρων» [10]. Δύο κρούστες διαφορετικού χρώματος, από τις οποίες η μία γεμίζει μια ρωγμή ή σταματά σε αυτήν: αυτό είναι το μοτίβο που πρέπει να αναζητήσετε.

Στο χέρι, η συντήρηση φαίνεται ως μια γραμμή με λίγο διαφορετικό χρώμα ή γυαλάδα, χρώμα που περνά αδιάσπαστο πάνω από ένα σπάσιμο (το αρχαίο χρώμα έσπαγε μαζί με τον πηλό), γύψος ορατός στο εσωτερικό του αγγείου, ή μια ζώνη, όπως ο λαιμός ή μια εικονιστική ζώνη, πιο φρέσκια από τα υπόλοιπα. Κάτω από φακό υπεριώδους μακρού μήκους κύματος (365 nm), οι σύγχρονες κόλλες, τα γεμίσματα και οι επιζωγραφίσεις συνήθως φθορίζουν διαφορετικά από τον ψημένο πηλό. Ορισμένα σύγχρονα υλικά επιλέγονται ακριβώς για να ταιριάζουν, γι' αυτό η υπεριώδης ακτινοβολία βοηθά στον πρώτο έλεγχο και δεν αποδεικνύει ποτέ τίποτα. Αφήστε τους διαλύτες και τις ξύστρες στους συντηρητές: μια μπατονέτα μπορεί να σηκώσει γνήσιο άψητο χρώμα από ένα πήλινο ειδώλιο, και η συντήρηση μπορεί να είναι αυτό που κρατά το αγγείο ενωμένο.

Ο ταυρόμορφος ρυτός Δακτυλιόποδης κεραμικής του Βρετανικού Μουσείου, από τις ανασκαφές του κληροδοτήματος Turner στην Επισκοπή-Μπαμπούλα, έχει αποκατεστημένο το μπροστινό δεξί πόδι, και η καταγραφή του μουσείου το αναφέρει. Αυτή είναι σωστή συντήρηση: καταγεγραμμένη και σε αναλογία με το αντικείμενο. Ένα αγγείο με μία κολλημένη λαβή και ένα αγγείο που είναι κατά το ήμισυ γύψος είναι διαφορετικά αντικείμενα με διαφορετική αξία· ο οδηγός πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα εξηγεί πώς η κατάσταση και η συντήρηση επηρεάζουν την τιμή.

Ποιες κυπριακές αρχαιότητες πλαστογραφούνται συχνότερα;

Τον μεγαλύτερο κίνδυνο έχουν τα ειδωλοπλαστικά έργα Ερυθρής Στιλβωτής της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού και τα σανιδόμορφα ειδώλια. Τα λίθινα ειδώλια κρίνονται δυσκολότερα, γιατί κανένα εργαστήριο δεν μπορεί να τα χρονολογήσει. Τα συνηθισμένα αγγεία σπάνια πλαστογραφούνται από το μηδέν.

Γράφοντας το 1991 για τα σανιδόμορφα ειδώλια Ερυθρής Στιλβωτής, ο Καραγιώργης χαρακτήρισε πλαστό ένα ειδώλιο που είχε εμφανιστεί στη Νέα Υόρκη το 1989 (στον κατάλογο Demirjian με αριθμό 57), πιθανότατα από το ίδιο χέρι που είχε χαράξει δύο σανιδόμορφες μορφές πάνω σε ένα πινάκιο Ερυθρής Στιλβωτής (αριθμός 56 του ίδιου καταλόγου). Επεσήμανε και ένα ακόμη πλαστό, «ίσως από τον ίδιο "καλλιτέχνη"», που πουλήθηκε ως λαχνός 191 στον οίκο Christie's στις 12 Δεκεμβρίου 1989 [3]. Η διακόσμηση που προστίθεται σε ένα απλό αρχαίο αγγείο εντοπίζεται δύσκολα, γιατί ο ίδιος ο πηλός περνά την εργαστηριακή εξέταση. Η δημοσίευση και η πώληση από γνωστό οίκο δεν πιστοποιούν τίποτα· η αμφιβολία αφορά πρώτα ένα μοναδικό, χωρίς παράλληλα, ειδωλοπλαστικό κομμάτι Ερυθρής Στιλβωτής χωρίς καταγεγραμμένο ιστορικό. Για σύγκριση δείτε τα τεκμηριωμένα σανιδόμορφα ειδώλια και τα ζωόμορφα αγγεία Ερυθρής Στιλβωτής.

Κυπριακοί τύποι έχουν αντιγραφεί και σε λάθος υλικό. Ο Oscar White Muscarella καταγράφει τρία λίθινα «είδωλα» με ραμφόμορφα κεφάλια, αντιγραμμένα από έναν πήλινο τύπο ειδωλίου Δακτυλιόποδης κεραμικής που «συνδέεται συνήθως με την Κύπρο»· ο Henri Seyrig ανέφερε ότι το ένα «φτιάχτηκε σε εργαστήριο πλαστογράφου στη Βηρυτό» και ότι είχε δει με τα μάτια του να φτιάχνεται ένα άλλο [11]. Για τα χαλκολιθικά σταυρόσχημα ειδώλια από πικρόλιθο και για τα λίθινα σανιδόμορφα ειδώλια, η πιστοποίηση στηρίζεται στην εξέταση από ειδικό και στο τεκμηριωμένο ιστορικό του αντικειμένου.

Στα πήλινα και λίθινα ειδώλια το συχνότερο πρόβλημα είναι η συναρμολόγηση: ο κατάλογος του Μητροπολιτικού Μουσείου καταγράφει αγαλματίδια του Τσεσνόλα που απέκτησαν κεφάλια «των οποίων η συσχέτιση είναι εσφαλμένη ή αμφίβολη», ορισμένα από τα οποία αφαιρέθηκαν μόλις πρόσφατα [8]. Για κάθε ειδώλιο ρωτήστε αν το κεφάλι ανήκει στο σώμα και αν το χρώμα έχει φρεσκαριστεί. Αξία μπορεί να προστεθεί και με λίγα γράμματα: ένα αντικείμενο του Τσεσνόλα που δημοσιεύτηκε στον κατάλογο της έκθεσης του Τορίνου το 2021 φέρει κυπροσυλλαβική επιγραφή που οι μελετητές ομόφωνα θεωρούν σύγχρονη, αντιγραμμένη από σχέδια που τυπώθηκαν το 1873 και το 1874 [1].

Οι ταύροι Δακτυλιόποδης κεραμικής είναι χρήσιμο αντιπαράδειγμα. Τα γνήσια είναι συνηθισμένα και μέτριας τιμής (ένας ταυρόμορφος ασκός Δακτυλιόποδης πουλήθηκε στον οίκο Bonhams στο Λονδίνο στις 22 Οκτωβρίου 2013 για 625 λίρες με την προμήθεια, περίπου 740 ευρώ τότε [12]), οπότε η πλαστογράφησή τους δεν συμφέρει· τα συνηθισμένα ζητήματα είναι αποκατεστημένα πόδια, κέρατα και προχοές, όπως στον ταύρο του Βρετανικού Μουσείου πιο πάνω. Η πώληση πλαστών είναι υπόθεση της αστυνομίας και στην Κύπρο: «Man remanded for selling fake antiquities» (προφυλάκιση άνδρα για πώληση πλαστών αρχαιοτήτων) έγραφε τίτλος της Cyprus Mail στις 6 Οκτωβρίου 2018 [13].

Μπορεί ένα αγγείο να είναι αρχαίο αλλά όχι κυπριακό;

Ναι. Κεραμείς στη Χαναάν, τη Συρία και την Αίγυπτο αντέγραφαν κυπριακές κεραμικές κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (Late Bronze Age), και ένα τέτοιο αντίγραφο έχει πράγματι ηλικία γύρω στα 3.300 χρόνια και περνά την εξέταση θερμοφωταύγειας.

Τοπικές απομιμήσεις προχοών Δακτυλιόποδης κεραμικής είναι διαδεδομένες στη Χαναάν, ιδίως τον 13ο αιώνα π.Χ., και βρίσκονται σε τάφους δίπλα σε γνήσιες κυπριακές εισαγωγές [14]. Η επισκόπηση της Sarah Vilain το 2022 καταγράφει τουλάχιστον δέκα τροχήλατα, ερυθρά στιλβωμένα ληκύθια σε σχήμα Δακτυλιόποδης στο Tell Kazel της Συρίας, δίπλα σε κυπριακές εισαγωγές, καθώς και ένα ληκύθιο τύπου Δακτυλιόποδης από το Tell Shamiyeh με πηλό «σαφώς μη κυπριακό»· ακόμη και εκεί, σημειώνει, «χωρίς πετρογραφική ανάλυση δεν μπορεί να κριθεί αν κατασκευάστηκε τοπικά» [15]. Στην Αίγυπτο, κατά τη 18η Δυναστεία, κεραμείς έφτιαχναν πιστά αντίγραφα κυπριακών ληκυθίων σε πηλό του Νείλου και σε μαργαϊκό πηλό, και λιθοξόοι έφτιαχναν πρόχους Δακτυλιόποδης σε αιγυπτιακό αλάβαστρο και σερπεντίνη: μία από αυτές, από τον τάφο τριών ξένων συζύγων του Θουτμώση Γ΄, περιείχε ακόμη σκληρυμένη αλοιφή [15]. Το 1968 ο Robert Merrillees προειδοποίησε ότι ένας τύπος που καταγραφόταν ως κυπριακή Λευκόχριστη I ήταν «στο σχήμα, στην τεχνοτροπία της διακόσμησης και στον πηλό» αιγυπτιακός [16]. Το ρεύμα κινήθηκε και προς την αντίθετη κατεύθυνση: οι Κύπριοι κεραμείς έφτιαχναν τις δικές τους εκδοχές της μυκηναϊκής κεραμικής.

Ένα ληκύθιο «απομίμησης Δακτυλιόποδης» είναι γνήσιο αρχαίο αντικείμενο από μόνο του, και μόνο η ανάλυση του πηλού και το έμπειρο μάτι το ξεχωρίζουν από ένα κυπριακό. Το νομικό του καθεστώς ακολουθεί τη χώρα από την οποία προήλθε· τα μη κυπριακά αντικείμενα καλύπτει ο οδηγός what to do with inherited antiquities (στα αγγλικά).

Τι αποδεικνύει η εξέταση θερμοφωταύγειας (TL);

Η θερμοφωταύγεια (thermoluminescence, TL) δείχνει περίπου πότε ο πηλός θερμάνθηκε για τελευταία φορά σε μερικές εκατοντάδες βαθμούς, και αυτό αρκεί για να ξεχωρίσει ένα αρχαίο αγγείο από ένα εξ ολοκλήρου σύγχρονο. Δεν μπορεί να σας πει αν το αγγείο είναι κυπριακό, αν η διακόσμησή του είναι αυθεντική ή αν όλα του τα μέρη ανήκουν μαζί.

Ο ψημένος πηλός αποθηκεύει ενέργεια από τη φυσική ακτινοβολία, και η θέρμανση την απελευθερώνει ως φως που ένα εργαστήριο μπορεί να μετρήσει· ο οδηγός μας για τη χρονολόγηση με θερμοφωταύγεια (στα αγγλικά) εξηγεί τη φυσική της μεθόδου. Ένας διαπιστευμένος δειγματολήπτης ανοίγει μερικές μικροσκοπικές οπές σε ανεφυάλωτα, μη ορατά σημεία (μέσα σε ένα δακτυλιόσχημο πόδι, κάτω από ένα χείλος), και το πιστοποιητικό αναφέρει ότι το δείγμα είναι «συμβατό» με ένα χρονολογικό εύρος αρκετών αιώνων. Η μέθοδος έχει ισχυρό ιστορικό απέναντι στην ολική πλαστογραφία: όταν η Οξφόρδη εξέτασε αγγεία και ειδώλια σε τεχνοτροπία Χατζιλάρ (Hacılar) της προϊστορικής Τουρκίας, που είχαν αγοράσει μουσεία και συλλέκτες, 48 από τα 66 αγγεία αποδείχτηκαν σύγχρονα [17].

Τι δεν μπορεί να κάνει ένα θετικό αποτέλεσμα TL:

1. Να εντοπίσει προστιθέμενη διακόσμηση. Χαράξεις, χρώμα, λευκό γέμισμα ή επιγραφή που προστέθηκαν σε ένα απλό αρχαίο αγγείο περνούν, όπως στο εγχάρακτο πινάκιο Ερυθρής Στιλβωτής του Καραγιώργη.
2. Να δει ένα σύνθετο αντικείμενο, εκτός αν ο δειγματολήπτης πάρει δείγμα από κάθε μέρος. Ένα γνήσιο σώμα με σύγχρονο λαιμό ή κεφάλι περνά αν δειγματιστεί μόνο το σώμα· ζητήστε να εξεταστεί κάθε μέρος.
3. Να πει «κυπριακό». Ένα αιγυπτιακό ή χαναανιτικό αντίγραφο βγαίνει αρχαίο.
4. Να χρονολογήσει λίθο ή μέταλλο. Ασβεστολιθικά κεφάλια, ειδώλια από πικρόλιθο και λίθινα σανιδόμορφα ειδώλια δεν εξετάζονται με TL.
5. Να αντέξει νέα θέρμανση. Ένα αγγείο που βρέθηκε σε πυρκαγιά σπιτιού ή ξαναψήθηκε σε κλίβανο έχει μηδενισμένο ρολόι.
6. Να αποκλείσει τη σκόπιμη ακτινοβόληση, που έχουν χρησιμοποιήσει πλαστογράφοι για να δώσουν σε ένα σύγχρονο αγγείο αρχαίο σήμα· τα καλά εργαστήρια το ελέγχουν.
7. Να δώσει ιστορικό για το πού βρέθηκε ένα αγγείο ή πώς έφυγε από την Κύπρο. Για αυτό δείτε τους οδηγούς άδειες εξαγωγής, σφραγίδες και ετικέτες και αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο.

Το 2026, για να πάρουμε ένα εργαστήριο ως παράδειγμα, η Oxford Authentication χρεώνει από περίπου 200 λίρες συν ΦΠΑ ανά κεραμικό αντικείμενο στο Ηνωμένο Βασίλειο, μαζί με τη δειγματοληψία, και περισσότερα στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η αμοιβή του δειγματολήπτη χρεώνεται χωριστά [18]. Ένα εργαστήριο που ανήκει σε επιχείρηση η οποία πουλά τα αντικείμενα που εξετάζει δεν μπορεί να δώσει ανεξάρτητη γνώμη. Η εξέταση αξίζει το κόστος της όταν ένα κεραμικό κάποιας αξίας, όπως ένα ειδωλοπλαστικό κομμάτι Ερυθρής Στιλβωτής ή ένας μεγάλος γραπτός αμφορέας, μπορεί να είναι εξ ολοκλήρου σύγχρονο· για ένα φανερά τροχήλατο σουβενίρ, κρατήστε τα χρήματά σας.

Ποιες άλλες εξετάσεις υπάρχουν;

Η πετρογραφική ανάλυση, μια λεπτή τομή του αγγείου κάτω από πολωτικό μικροσκόπιο, αναγνωρίζει τους ορυκτούς κόκκους του πηλού και άρα την προέλευσή του· είναι η εξέταση που, κατά τη Vilain, χρειάζεται ακόμη το ληκύθιο από το Tell Shamiyeh, και καταστρέφει ένα μικρό δείγμα. Οι χημικές αναλύσεις (XRF, PIXE, νετρονική ενεργοποίηση) συγκρίνουν τον πηλό ή το χρώμα με ομάδες αναφοράς. Η ακτινογραφία και η αξονική τομογραφία δείχνουν εσωτερικές ενώσεις, γεμίσματα και καρφιά, καθώς και αν ένα αγγείο πλάστηκε με κορδόνια ή στον τροχό, χωρίς τρύπημα.

Τι μπορώ να ελέγξω μόνος μου στο σπίτι;

Με έναν φακό, έναν μεγεθυντικό φακό και καλό φως μπορείτε να αποκλείσετε τα περισσότερα σουβενίρ και να εντοπίσετε τις περισσότερες παλιές επισκευές. Μην πλένετε, μην ξύνετε, μη μουσκεύετε και μη βάζετε διαλύτη σε τίποτα: οι κρούστες είναι τεκμήρια, και ορισμένες γνήσιες επιφάνειες φεύγουν με το νερό.

1. Κοιτάξτε από κάτω για υπογραφή, αρχικά, «Cyprus», «copy» ή «replica», σφραγίδα εργαστηρίου, υπολείμματα κόλλας ή τσόχας, ή ετικέτα τιμής σε κυπριακές λίρες. Στροβιλώδη ίχνη σύρματος σε επίπεδη βάση σημαίνουν τροχό: φυσιολογικό για κεραμικές της Εποχής του Σιδήρου, προειδοποίηση για Ερυθρή Στιλβωτή, Δακτυλιόποδη ή Λευκόχριστη.
2. Κοιτάξτε μέσα με φακό. Αυλακώσεις τροχού που ανεβαίνουν σπειροειδώς στο εσωτερικό μιας πρόχου «Ερυθρής Στιλβωτής» ή «Δακτυλιόποδης» σημαίνουν σύγχρονο· ίχνη δακτύλων και ανώμαλα κορδόνια ταιριάζουν με χειροποίητο.
3. Ελέγξτε τις χαράξεις και το λευκό γέμισμα με μεγεθυντικό φακό: μαλακές άκρες και γέμισμα μέσα στην αυλάκωση, ή κοφτερές άκρες και πάστα από πάνω;
4. Ελέγξτε το χρώμα σε κάθε λέπι. Ένα ομοιόμορφο χρώμα σε όλη τη μάζα χωρίς κηλίδες παραπέμπει σε σύγχρονο κλίβανο· οι αρχαίες κεραμικές ψημένες σε ανοιχτή φωτιά είναι συχνά κηλιδωτές, με γκρίζο πυρήνα.
5. Ελέγξτε ενώσεις και χρώμα με πλάγιο φως: γραμμές, αλλαγές χρώματος, χρώμα που περνά πάνω από σπασίματα, μια ζώνη πιο φρέσκια από τις άλλες.
6. Ελέγξτε την κρούστα. Μία επικάθιση με ένα ιστορικό, ή δύο διαφορετικές, από τις οποίες η μία καλύπτει μια ρωγμή;
7. Χρησιμοποιήστε φακό υπεριώδους 365 nm σε σκοτεινό δωμάτιο. Περιοχές που φθορίζουν διαφορετικά σημαίνουν συνήθως επισκευή ή επιζωγράφιση.
8. Ζυγίστε το στο χέρι σας: ένα μικρό ληκύθιο «Δακτυλιόποδης» που είναι παχύ και βαρύ για το μέγεθός του προκαλεί υποψίες.
9. Βρείτε τα χαρτιά. Μια απόδειξη καταστήματος, μια σακούλα της Υπηρεσίας Κυπριακής Χειροτεχνίας ή ένα κουτί από πωλητήριο μουσείου κλείνουν αμέσως το θέμα υπέρ του «αντιγράφου»· μια παλιά άδεια εξαγωγής, μια μολύβδινη σφραγίδα ή μια ετικέτα εμπόρου δείχνουν προς την άλλη κατεύθυνση.
10. Φωτογραφίστε τη βάση, το εσωτερικό και κάθε επισκευή, σε κανονικό και σε υπεριώδες φως, και στείλτε μας τις φωτογραφίες.

Πρόκειται για γενική πληροφόρηση για αντικείμενα και εξετάσεις και όχι για νομική συμβουλή. Αν σας απασχολεί και το νομικό ζήτημα της κατοχής σε Κύπρο ή Ελλάδα, δείτε τον οδηγό κατοχή και πώληση αρχαιοτήτων σε Κύπρο και Ελλάδα ή γράψτε μας πρώτα.

Οι έλεγχοι στο σπίτι πιάνουν με σιγουριά τα τουριστικά αντίγραφα και τις βαριές παλιές επισκευές. Δεν μπορούν να αποκλείσουν ένα επιδέξιο πλαστό, ένα γνήσιο αγγείο με προστιθέμενη διακόσμηση, ένα καλοφτιαγμένο σύνθετο αντικείμενο ή ένα αρχαίο αντίγραφο από τη Χαναάν ή την Αίγυπτο. Για αυτά ο δρόμος είναι η εξέταση από ειδικό, με το αντικείμενο στο χέρι· έπειτα, για την κεραμική, TL με δείγμα από κάθε μέρος, και πετρογραφική ανάλυση αν το ερώτημα είναι κυπριακό ή λεβαντίνικο. Για τον λίθο δεν υπάρχει εργαστηριακή συντόμευση, και ένα ασβεστολιθικό κεφάλι κρίνεται ακόμη με το μάτι, από τα ίχνη των εργαλείων και από το τεκμηριωμένο ιστορικό του, όπως έκρινε ο Λανγκ τις μύτες του Τσεσνόλα το 1868.

Αν βρήκατε το κομμάτι μόνοι σας ή δεν ξέρετε πώς έφτασε στην οικογένειά σας, πείτε μας και αυτό: μας βοηθά να το κρίνουμε σωστά.