Άδεια εξαγωγής αρχαιοτήτων Κύπρου, σφραγίδες και ετικέτες

Στις 2 Νοεμβρίου 1953 ο Πέτρος Κολοκασίδης, «Antiques Dealer & Persian Carpets» («έμπορος αντικών και περσικών χαλιών») στη Λευκωσία, έκοψε απόδειξη στον Walter G. Beasley για πρόχους, φιάλες, πινάκια και μια κύλικα της Εποχής του Χαλκού και της Εποχής του Σιδήρου, δέκα λυχνάρια, ένα μικρό κεφάλι και «small broken pieces» («μικρά σπασμένα κομμάτια»): είκοσι τρεις λίρες συνολικά. Δίπλα στις περισσότερες γραμμές σημείωσε έναν αριθμό από το δικό του απόθεμα. Τέσσερις μέρες αργότερα το Τμήμα Αρχαιοτήτων εξέδωσε την άδεια εξαγωγής αρ. 2655 για το φορτίο, και οι ίδιοι αριθμοί εμφανίζονται ξανά στην άδεια: «one red polished jug with spout, C.C. 2418» («μία ερυθρή στιλβωτή πρόχους με προχοή, C.C. 2418»), «one Iron Age geometric kylix 2390» («μία γεωμετρική κύλικα της Εποχής του Σιδήρου 2390»). Η απόδειξη σφραγίστηκε αργότερα από το τελωνείο της Βικτώριας, στην Αυστραλία [1].

Δύο χαρτιά και μία σειρά αριθμών συνοδεύουν εκείνα τα αγγεία από ένα κατάστημα της Λευκωσίας ως το τελωνείο της Βικτώριας. Οι περισσότερες οικογένειες έχουν λιγότερα: έναν μολύβδινο δίσκο σε κορδόνι, έναν αριθμό γραμμένο με μπογιά κάτω από τη βάση, ένα αυτοκόλλητο, μια φωτοτυπία. Ο οδηγός αυτός εξετάζει ένα ένα αυτά τα σημάδια και τα έγγραφα: τι καταγράφει το καθένα, από πότε περίπου χρονολογείται και πού μπορεί ακόμη να ελεγχθεί. Το νομικό πλαίσιο σε Κύπρο και Ελλάδα το βρίσκετε στον οδηγό μας για την κατοχή και την πώληση αρχαιοτήτων, την ιστορία της νόμιμης εξαγωγής στο λήμμα legal export of Cypriot antiquities (στα αγγλικά), και τις επιλογές σας στο τι να κάνετε με μια κυπριακή αρχαιότητα.

Πώς είναι μια άδεια εξαγωγής αρχαιοτήτων από την Κύπρο;

Είναι ένα μακρόστενο τυπωμένο έντυπο, περίπου 34 επί 18 εκατοστά, με την επικεφαλίδα «Government of Cyprus, Department of Antiquities» και τον τίτλο «Licence to Export Antiquities» («Άδεια εξαγωγής αρχαιοτήτων»). Ο αύξων αριθμός είναι τυπωμένος πάνω αριστερά και τα αντικείμενα είναι γραμμένα με το χέρι. Στην πάνω γωνία γράφει «Form Antiq. 1», και το τυπωμένο κείμενο σχεδόν δεν άλλαξε από το 1953 ως το 1966 [1][2][3]:

“

Permission is hereby given by the Director of Antiquities to the person undersigned to export … being an antiquity / antiquities bearing the above number, examined and passed for export by me and sealed in my presence this … day of … 19… This licence is valid for a period of two years from the date of issue.

Σε ελληνική απόδοση: «Δια της παρούσης ο Διευθυντής Αρχαιοτήτων επιτρέπει στον υπογράφοντα να εξαγάγει … ήτοι αρχαιότητα / αρχαιότητες που φέρουν τον ανωτέρω αριθμό, τις οποίες εξέτασα, ενέκρινα για εξαγωγή και σφράγισα παρουσία μου την … ημέρα του … 19… Η άδεια ισχύει για δύο χρόνια από την ημερομηνία έκδοσης.»

Ακολουθούν η υπογραφή του Διευθυντή, η υπογραφή του εξαγωγέα και μια μόνιμη διεύθυνση. Η φράση «bearing the above number» («που φέρουν τον ανωτέρω αριθμό») σημαίνει ότι τα ίδια τα αντικείμενα έπρεπε να φέρουν τον αριθμό της άδειας. Γι' αυτό βρίσκουμε ακόμη αριθμούς εξαγωγής πάνω σε αγγεία: στη μελέτη της Λειψίας για τη συλλογή Malios, επτά κομμάτια μιας ομάδας «still carry export numbers» («φέρουν ακόμη αριθμούς εξαγωγής») [5]. Το «sealed in my presence» («σφράγισα παρουσία μου») αναφέρεται στη μολύβδινη σφραγίδα που περιγράφουμε πιο κάτω: άδεια και σφραγίδα είναι τα δύο μισά του ίδιου ελέγχου.

Η νομική αναφορά κάτω από τον τίτλο άλλαζε μαζί με τη νομοθεσία. Η άδεια αρ. 2655 του 1953 παραπέμπει στο «the Antiquities Law, 1935» και στους «Antiquities (Licence to Export) Regulations, 1936» [1]. Το 1960 η ίδια γραμμή έγραφε «Issued under the Antiquities Law, Cap. 43» («Εκδίδεται δυνάμει του περί Αρχαιοτήτων Νόμου, Κεφ. 43»), και το ίδιο έγραφε και τον Νοέμβριο του 1966, κάτω από το παλιό βασιλικό έμβλημα και τις λέξεις «Government of Cyprus», έξι χρόνια μετά την ανεξαρτησία [2][3]. Η Δημοκρατία συνέχισε να χρησιμοποιεί τα αποικιακά έντυπα που είχαν απομείνει, κάτι απολύτως φυσιολογικό που δεν δίνει κανέναν λόγο για υποψία.

Ένας υπάλληλος μπορούσε να υπογράψει για λογαριασμό του Διευθυντή: η άδεια αρ. 5367 του 1966 φέρει την υπογραφή «A. Pierides» πάνω από τον τυπωμένο τίτλο [3]. Πριν ιδρυθεί το Τμήμα υπέγραφε ο έφορος του Κυπριακού Μουσείου: η παλαιότερη άδεια της συλλογής Malios, για ένα ρωμαϊκό λυχνάρι το 1935, φέρει την υπογραφή του Πορφύριου Δίκαιου βάσει του νόμου του 1905 [5].

Οι περιγραφές είναι σύντομες. Η άδεια του 1960 απαριθμεί αριθμημένα κιβώτια με όστρακα για τη γαλλική αποστολή στην Έγκωμη, εκείνη του 1966 μόνο αριθμούς ευρετηρίου [2][3], και η άδεια του 1953 περιλαμβάνει «one base ring juglet» («ένα ληκύθιο Δακτυλιόποδης κεραμικής») χωρίς κανέναν αριθμό [1]. Μια άδεια αποδεικνύει ότι έγινε εξαγωγή. Για να συνδεθεί με ένα συγκεκριμένο αγγείο χρειάζεται κάτι ακόμη: ένας αριθμός που ταιριάζει, μια σφραγίδα, μια φωτογραφία ή μια απόδειξη.

Η αδειοδοτημένη εξαγωγή αρχαιοτήτων ιδιωτικής ιδιοκτησίας σταμάτησε με την τροποποίηση του νόμου το 1996 [11]. Σήμερα (2026) το άρθρο 27 του περί Αρχαιοτήτων Νόμου, ΚΕΦ.31, επιτρέπει άδεια εξαγωγής μόνο για προσωρινή έκθεση, μακροχρόνιο δανεισμό σε μουσείο ή πανεπιστήμιο, μελέτη ανασκαφικού υλικού ή δωρεά από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Απαγορεύει ρητά την άδεια για ιδιωτική συλλογή, και η εξαγωγή χωρίς άδεια τιμωρείται με φυλάκιση έως πέντε ετών, πρόστιμο έως €45.000 ή και τα δύο [12]. Από το 1996 απαγορεύεται και το εμπόριο αρχαιοτήτων (άρθρο 26), οπότε μια άδεια για αγγείο που αγοράστηκε από κατάστημα είναι εξ ορισμού παλιό έγγραφο. Αν ζείτε στην Κύπρο ή στην Ελλάδα και έχετε ένα κομμάτι με τέτοια χαρτιά, ο οδηγός μας για τον νόμο εξηγεί τι ισχύει σήμερα για την κατοχή του. Η σελίδα αυτή είναι γενική πληροφόρηση και όχι νομική συμβουλή.

Πώς χρονολογείται μια άδεια από τον αριθμό της

Οι άδειες αριθμούνταν σε συνεχή σειρά, οπότε ο αριθμός δίνει μια κατά προσέγγιση χρονολογία. Τα χρονολογημένα παραδείγματα που γνωρίζουμε [1][2][3][5][14]:

Δείτε τον πίνακα ως πρόχειρο οδηγό, φτιαγμένο από σκόρπιες άδειες που σώθηκαν. Μία άδεια μπορούσε να καλύπτει δεκάδες αντικείμενα, άρα επτά χιλιάδες άδειες ως το 1978 σημαίνουν πολύ περισσότερα από επτά χιλιάδες κομμάτια. Η ιστορία των αδειών της Λειψίας υπάρχει στο άρθρο Licence No. 7070 (στα αγγλικά).

Τι σημαίνει μια μολύβδινη σφραγίδα σε αρχαίο αγγείο;

Είναι το υλικό ίχνος ενός ελέγχου εξαγωγής: ένας μικρός μολύβδινος δίσκος πιεσμένος πάνω σε κορδόνι ή σύρμα, περασμένο από τη λαβή ή δεμένο γύρω από τον λαιμό. Μπαίνει τη στιγμή που το φορτίο «examined and passed for export … and sealed» («εξετάστηκε, εγκρίθηκε για εξαγωγή … και σφραγίστηκε») [1]. Οι σφραγίδες γράφουν συνήθως C.M., δηλαδή Cyprus Museum, Κυπριακό Μουσείο. Μία τέτοια είναι η σφραγίδα στην πρόχου στην κορυφή της σελίδας· μια άλλη κρέμεται από τη λαβή μιας Δίχρωμης (Bichrome) IV πρόχου με τριφυλλόσχημο στόμιο της συλλογής αυτού του ιστότοπου.

Οι κατάλογοι δημοπρασιών τις αναφέρουν συχνά, σχεδόν πάντα σε καθημερινή κεραμική και γυαλί, που το αδειοδοτημένο εμπόριο πουλούσε σε ποσότητες. Ο οίκος Bonhams στο Λονδίνο πούλησε στις 23 Ιουλίου 2020 μια Δίχρωμη πρόχου με «a Cypriot lead export bulla attached» («με προσαρτημένη κυπριακή μολύβδινη βούλα εξαγωγής») (παρτίδα 2, £1.785)· ανήκε στον Alfred de la Penha, που πέθανε το 1953, άρα η σφραγίδα της είναι πολύ πιθανόν παλαιότερη από εκείνη τη χρονιά. Στην ίδια δημοπρασία υπήρχε ένα βαρελόσχημο φλασκί με δύο σφραγίδες (παρτίδα 3, £2.800), ενώ μια Δίχρωμη οινοχόη ύψους 31 εκατοστών, που πουλήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2019, «retains a Cypriot lead export seal attached to the handle» («διατηρεί κυπριακή μολύβδινη σφραγίδα εξαγωγής στη λαβή») (παρτίδα 45, £2.550) [13]. Όταν το 2018 διασκορπίστηκε το Cyprus Museum του Jacksonville στη Βόρεια Καρολίνα, τέσσερις παρτίδες περιγράφονταν ως «affixed with C. M. metal tag» («με προσαρτημένη μεταλλική ετικέτα C. M.»), και σε ένα Δίχρωμο πινάκιο ήταν ακόμη δεμένη μαζί με τη σφραγίδα μια χειρόγραφη κάρτα που έγραφε «Export License No 4271» («Άδεια εξαγωγής αρ. 4271») [14]. Σφραγίδα και αριθμός άδειας πάνω στο ίδιο αντικείμενο είναι η ισχυρότερη μορφή που παίρνει αυτή η μαρτυρία.

Σφραγίδες έχουν τεκμηριωθεί σε κομμάτια που εξήχθησαν τουλάχιστον από τα μέσα του εικοστού αιώνα ως το τέλος της αδειοδοτημένης εξαγωγής. Αν η δική σας έχει άλλη επιγραφή από C.M., ή οτιδήποτε στην πίσω όψη, φωτογραφίστε και τις δύο όψεις και στείλτε τες σε εμάς.

Τρεις επιφυλάξεις. Η σφραγίδα καταγράφει έναν έλεγχο εξαγωγής· δεν πιστοποιεί ότι το αντικείμενο είναι γνήσιο ούτε πού βρέθηκε. Μια σφραγίδα σε κορδόνι μπορεί να λυθεί και να μεταφερθεί, και αρχαίες μολύβδινες βούλες (ρωμαϊκές και βυζαντινές) πωλούνται φτηνά, οπότε μια χαλαρή σφραγίδα, ή μια σφραγίδα σε καινούργιο κορδόνι, από μόνη της αποδεικνύει λίγα. Και μην την κόψετε, μην την καθαρίσετε και μην την ξαναδέσετε. Οι ερευνητές της Λειψίας διαπίστωσαν ότι σφραγίδες και αριθμοί εξαγωγής «often removed largely for aesthetic reasons» («αφαιρούνταν συχνά κυρίως για αισθητικούς λόγους») [5], και έτσι χάθηκε μεγάλο μέρος αυτής της μαρτυρίας. Αξίζει να φωτογραφίσετε και ένα φθαρμένο αυλάκι ή έναν λεκέ στη λαβή, εκεί όπου κάποτε περνούσε κορδόνι.

Τι είναι ο αριθμός S.R. ή μια ετικέτα του Κυπριακού Μουσείου;

Ο αριθμός S.R. είναι εγγραφή στο Μητρώο Πωλήσεων (Sales Register) του Τμήματος Αρχαιοτήτων, που σημαίνει ότι το αντικείμενο το πούλησε το ίδιο το Κυπριακό Μουσείο. Από τη δεκαετία του 1920 ως το 1991 το Μουσείο πουλούσε «διπλά» (duplicates) αρχαία σε επισκέπτες, αρχικά από μια αίθουσα πωλήσεων στην αυλή του· αργότερα το Τμήμα τηρούσε Μητρώο Πωλήσεων με αντικείμενα που διατίθεντο σε συμβολικές τιμές, κατά προτίμηση σε πανεπιστήμια και μουσεία [6][7]. Ο αριθμός έχει τη μορφή αριθμός μητρώου και έτος: ένας Δίχρωμος αμφορέας ύψους 42 εκατοστών της συλλογής αυτού του ιστότοπου φέρει τον αριθμό S.R. 3477/65, πουλήθηκε μέσω του Μητρώου γύρω στο 1965 και έφυγε από την Κύπρο με άδεια το 1969.

Τα παλαιότερα αντικείμενα της αίθουσας πωλήσεων είχαν ετικέτες. Ο Rupert Gunnis, που είχε την ευθύνη των πωλήσεων από τα τέλη της δεκαετίας του 1920, βρήκε τα «διπλά» χωρίς ετικέτες και έβαλε γραφείς της ελληνικής, της αγγλικής και της τουρκικής να γράψουν χρονολογημένες ετικέτες πάνω σε προσκλήσεις του Κυβερνείου [6]. Δεν γνωρίζουμε καμία δημοσιευμένη ετικέτα ή απόδειξη της αίθουσας πωλήσεων που να έχει σωθεί, οπότε μια μικρή χειρόγραφη κάρτα σε αυτές τις γλώσσες αξίζει προσεκτικές φωτογραφίες. Η ιστορία της αίθουσας πωλήσεων υπάρχει στο άρθρο how the Cyprus Museum sold antiquities (στα αγγλικά).

Ένα κενό έχει σημασία για τους κατόχους. Ο Gunnis ενέκρινε ο ίδιος τις άδειες εξαγωγής χωρίς να κρατά αντίγραφα, και ορισμένα από τα «διπλά» των ετών 1926 έως 1932 προέρχονταν από επίσημη ανασκαφή στο Μάριον [6]. Για εκείνα τα χρόνια η απουσία επίσημης εγγραφής δεν αποδεικνύει τίποτα, ούτε υπέρ ούτε κατά.

Τι χαρτιά έδιναν οι αδειούχοι έμποροι αρχαιοτήτων στην Κύπρο;

Αποδείξεις, δακτυλογραφημένους καταλόγους και αριθμούς αποθέματος, και μερικές φορές την ίδια την άδεια εξαγωγής. Με βάση τον νόμο του 1935, ο A. H. S. Megaw, Διευθυντής Αρχαιοτήτων από το 1936 ως το 1960, έδωσε άδεια μόνο σε τρεις εμπόρους. Έλεγχε το απόθεμά τους, ενέκρινε τι μπορούσε να πουληθεί και να εξαχθεί, και τοποθέτησε ανακοινώσεις σε ξενοδοχεία που καλούσαν τους επισκέπτες να αγοράζουν μόνο από εμπόρους που είχαν αναρτημένη άδεια του Τμήματος [8].

Ο Πέτρος Κολοκασίδης από τη Λευκωσία ήταν ένας από τους τρεις, «a licenced dealer in Antiquities in Nicosia, and at the same time a collector» («αδειούχος έμπορος αρχαιοτήτων στη Λευκωσία και συγχρόνως συλλέκτης»), κατά τα λόγια του Βάσου Καραγιώργη [10][8]. Το επιστολόχαρτό του έγραφε «P. Kolokasides, Antiques Dealer & Persian Carpets, 3 Onassagoras Str. & 42 Hippocrates Str., Nicosia» (οδός Ονασαγόρου 3 και Ιπποκράτους 42) [1]. Ψάξτε κάθε γραφή του ονόματος: Kolokasides, Kolokassides, Colocassides, Colakasides. Μια δακτυλογραφημένη κάρτα με φωτογραφία, που κατέγραφε ότι μια φιάλη αγοράστηκε από αυτόν τις δεκαετίες του 1950 ή του 1960, ταξίδεψε μαζί με τη φιάλη ως μια πώληση γκαλερί το 2016, και το Τμήμα επιβεβαίωσε την εξαγωγή της [4].

Η άδεια του Beasley δείχνει μια δυσκολία. Την υπογράφει ο Κολοκασίδης ως εξαγωγέας, με τη δική του διεύθυνση στη Λευκωσία, και το όνομα του αγοραστή δεν εμφανίζεται πουθενά [1]. Αυτό το έκανε μερικές φορές για πελάτες, οπότε μια οικογένεια που ψάχνει στα αρχεία του Τμήματος με το όνομα του παππού μπορεί να μη βρει τίποτα· ψάξτε και με το όνομα του εμπόρου.

Ο George Basil Palma (Γεώργιος Πάλμα), φαρμακοποιός, που το φαρμακείο του στα Βαρώσια λειτουργούσε και ως κατάστημα αρχαιοτήτων, ήταν αδειούχος έμπορος ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Ο φάκελός του στο Κρατικό Αρχείο στη Λευκωσία (αρ. 24/37) περιέχει τις μηνιαίες δηλώσεις του για ό,τι αγόραζε και πουλούσε, και την αλληλογραφία του με τον Megaw [9]. Δεν γνωρίζουμε καμία δημοσιευμένη ετικέτα ή απόδειξη του Palma.

Τι σημαίνει ένας αριθμός γραμμένος πάνω σε αρχαίο αγγείο;

Συνήθως είναι αριθμός ευρετηρίου που πρόσθεσε ένα μουσείο, ένας συλλέκτης ή ένας έμπορος. Γίνεται τεκμήριο για το ιστορικό κυριότητας (provenance) μόνο όταν ταυτιστεί με ένα μητρώο, έναν κατάλογο ή μια φωτογραφία.

Το Metropolitan Museum αγόρασε τη συλλογή του Λουίτζι Πάλμα ντι Τσεσνόλα (Luigi Palma di Cesnola) από το 1874 ως το 1876 και της έδωσε αριθμούς εισαγωγής της σειράς 74.51. Αργότερα πούλησε χιλιάδες «διπλά», με τον πιο φανερό τρόπο στις Anderson Galleries της Νέας Υόρκης, στην πώληση αρ. 2253 (30 έως 31 Μαρτίου 1928) και στην πώληση αρ. 2260 (21 έως 22 Απριλίου 1928). Και οι δύο κατάλογοι είναι διαθέσιμοι στο διαδίκτυο, και πολλές παρτίδες παραπέμπουν σε πίνακες του Atlas του Τσεσνόλα [15]. Μερικά πέρασαν από δύο μουσεία: ένα γραπτό κύπελλο με λαβή (tankard) πήγε από το Met στο Toledo Museum of Art το 1916 (1916.120) και πουλήθηκε στον οίκο Christie's το 2016 για $8.750 [16]. Στη μελέτη της Λειψίας, κομμάτια που προέρχονταν από το Met αναγνωρίστηκαν από τις μαύρες λακαρισμένες βάσεις τους με αριθμούς σε χρυσή ώχρα [5].

Οι ανασκαφές του Βρετανικού Μουσείου τη δεκαετία του 1890 στην Αμαθούντα, στο Κούριον και στην Έγκωμη έκλεισαν με τη διανομή «διπλών» σε σχολεία και μουσεία σε όλη τη Βρετανία, και όταν κάποια από αυτά τα ιδρύματα αργότερα εκποίησαν αντικείμενα, εκείνα έφυγαν με τους μουσειακούς αριθμούς πάνω τους [18]. Ένας αριθμός καταγραφής του Βρετανικού Μουσείου αρχίζει με το έτος απόκτησης και αναζητείται στην ηλεκτρονική συλλογή του μουσείου. Τα ευρήματα των σουηδικών ανασκαφών του 1927 έως 1931, της μεγαλύτερης νόμιμης εξαγωγής του αιώνα, φέρουν αριθμούς θέσης και τάφου που αντιστοιχούν στους δημοσιευμένους τόμους της αποστολής και στα αρχεία του Medelhavsmuseet στη Στοκχόλμη [18].

Αρίθμηση έκαναν και οι ιδιώτες συλλέκτες. Η πρόχους de la Penha στον οίκο Bonhams έχει τον αριθμό ευρετηρίου του, 203, στην κάτω πλευρά [13]. Η συλλογή Λητώς και Κωστάκη Σεβέρη και άλλες συλλογές που σχηματίστηκαν στην Κύπρο έχουν δημοσιευτεί, και ένας δημοσιευμένος κατάλογος είναι από μόνος του τεκμήριο για το ιστορικό κυριότητας.

Ένας αριθμός μπορεί να λειτουργήσει και προς τις δύο κατευθύνσεις. Ο συλλέκτης Χρ. Χατζηπροδρόμου από την Αμμόχωστο κατέγραψε τη συλλογή του στο Τμήμα το 1973. Λεηλατήθηκε μετά την τουρκική εισβολή του 1974, και κομμάτια της αναγνωρίστηκαν στον οίκο Christie's στο Λονδίνο το 1976 επειδή έφεραν τους αριθμούς καταγραφής τους· ένα ειδώλιο από πικρόλιθο, με αριθμό Χατζηπροδρόμου 889, βρίσκεται ξανά στο Κυπριακό Μουσείο [19]. Και η ανάγνωση ενός σημαδιού από τον συντάκτη ενός καταλόγου χρειάζεται έλεγχο: η TimeLine Auctions πούλησε το 2024 ένα κυπριακό πινάκιο με «a red inked inscription on the base suggesting prior association with The Metropolitan Museum of Art» («κόκκινη μελανωμένη επιγραφή στη βάση που υποδηλώνει παλαιότερη σχέση με το Metropolitan Museum of Art»), για £70 [17]. Μέχρι να βρεθεί ο αριθμός στο μητρώο του Met, η λέξη «υποδηλώνει» είναι το μόνο που ισχύει.

Πώς εντοπίζω ένα παλιό αυτοκόλλητο ή αριθμό παρτίδας δημοπρασίας;

Βρείτε τον τυπωμένο κατάλογο της συγκεκριμένης δημοπρασίας και αναζητήστε την παρτίδα. Οι κατάλογοι των μεγάλων οίκων φυλάσσονται σε βιβλιοθήκες τέχνης και όλο και περισσότερο υπάρχουν στο διαδίκτυο, ενώ πωλήσεις υλικού Τσεσνόλα στο Λονδίνο τον δέκατο ένατο αιώνα σώζονται σε αντίτυπα με σημειωμένα τα ονόματα των αγοραστών [18]. Έτσι το Βρετανικό Μουσείο εντόπισε τη διαδρομή ενός κυπριακού ειδωλίου κεραμέα, που αγόρασε το 2009, ως μια πώληση του 1888 της συλλογής του Αλεσάντρο Πάλμα ντι Τσεσνόλα (Alessandro Palma di Cesnola) και του Edwin Lawrence, παρτίδα 777, όπως αφηγείται το άρθρο Licence No. 7070.

Μια παλιά πώληση αποδεικνύει μόνο ότι το αντικείμενο βρισκόταν στην αγορά εκείνη την ημερομηνία. Ένας κέρνος, αγγείο από ενωμένα κύπελλα, που λεηλατήθηκε από τη συλλογή Χατζηπροδρόμου μετά το 1974, πουλήθηκε στον οίκο Sotheby's τον Ιούλιο του 1982 και ξανά στον Sotheby's το 2014, πριν το Τμήμα τον αναγνωρίσει το 2016· επέστρεψε στην Κύπρο τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς [4]. Αν ένα αυτοκόλλητο της δεκαετίας του 1980 είναι η παλαιότερη μαρτυρία σας, από εκεί ξεκινά η έρευνα.

Πώς ελέγχω αν μια άδεια ή μια σφραγίδα είναι γνήσια;

Γράψτε μας πρώτα με τον αριθμό, την ημερομηνία και φωτογραφίες· θα σας βοηθήσουμε να ετοιμάσετε τον φάκελο και θα σας πούμε πώς να ζητήσετε επιβεβαίωση από το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το Τμήμα κρατά αντίγραφα των παλαιών αδειών εξαγωγής και μπορεί να ελέγξει έναν αριθμό ή μια καλά φωτογραφημένη σφραγίδα: «each time an object appears accompanied by an export license from Cyprus, this can be confirmed» («κάθε φορά που ένα αντικείμενο εμφανίζεται συνοδευόμενο από κυπριακή άδεια εξαγωγής, αυτό μπορεί να επιβεβαιωθεί») [4]. Ακριβώς αυτό έκανε για μια Ερυθρή Στιλβωτή (Red Polished) πρόχου που πουλήθηκε στον οίκο Bonhams στις 2 Οκτωβρίου 2014 (παρτίδα 2). Την είχε αγοράσει ένας Αμερικανός στις 28 Σεπτεμβρίου 1964 από εξουσιοδοτημένο έμπορο για £8, και τη συνόδευε αντίγραφο της άδειάς της, της 20ής Οκτωβρίου 1964 [4][13]. Το Τμήμα υπάγεται στον Υφυπουργό Πολιτισμού, στη Λευκωσία, και η δημοσιευμένη διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του είναι antiquitiesdept@da.culture.gov.cy [20]. Ένα αίτημα επιβεβαίωσης χρειάζεται τον αριθμό και την ημερομηνία της άδειας, ένα σαρωμένο αντίγραφο και φωτογραφίες του αντικειμένου και της σφραγίδας.

Άλλοι φορείς που μπορούν να επιβεβαιώσουν μια σύνδεση:

• το Κρατικό Αρχείο στη Λευκωσία, για φακέλους και δηλώσεις εμπόρων [9]·
• οι ηλεκτρονικές συλλογές μουσείων (Met, Βρετανικό Μουσείο, Medelhavsmuseet), για έναν γραμμένο αριθμό·
• οι τυπωμένοι κατάλογοι δημοπρασιών, για έναν αριθμό παρτίδας·
• το Art Loss Register και η βάση κλεμμένων έργων τέχνης της INTERPOL, για το αν ένα αντικείμενο έχει δηλωθεί κλεμμένο.

Πλαστά έγγραφα κυκλοφορούν στην αγορά, αν και δεν γνωρίζουμε δημοσιευμένη κυπριακή περίπτωση. Ένα γνωστό αιγυπτιακό παράδειγμα: η επιχρυσωμένη σαρκοφάγος του Nedjemankh, που αγόρασε το Metropolitan Museum το 2017, συνοδευόταν από πλαστή αιγυπτιακή άδεια εξαγωγής του 1971 και επιστράφηκε στην Αίγυπτο το 2019 [21]. Τα αντίγραφα του Τμήματος είναι η προστασία.

Τι κάνω αν τα χαρτιά λείπουν ή δεν ταιριάζουν;

Η έλλειψη χαρτιών είναι συνηθισμένη. Οι ερευνητές της Λειψίας διαπίστωσαν ότι οι άδειες «were often lost» («χάνονταν συχνά») σε ιδιωτικά χέρια με τα χρόνια [5]. Οι περισσότερες κυπριακές αρχαιότητες στο εξωτερικό έφυγαν νόμιμα από το νησί, και πολλές απλώς έχασαν τα χαρτιά τους· η λεηλασία είναι πραγματική και ανήκει κυρίως στα χρόνια μετά το 1974. Μια άδεια που ταιριάζει μόνο χαλαρά συνήθως οφείλεται σε σύντομη περιγραφή· ψάξτε έναν αριθμό, μια σφραγίδα ή τον κατάλογο ενός εμπόρου που να τη δένει πιο σφιχτά. Μια φωτοτυπία ή ένα μεταγενέστερο δακτυλογραφημένο αντίγραφο είναι ασθενέστερο από το πρωτότυπο, οπότε ελέγξτε ότι αριθμός, ημερομηνία και υπογράφων ταιριάζουν με τον πίνακα πιο πάνω. Αν βρήκατε κάτι μόνοι σας, ή δεν ξέρετε πώς έφτασε στην οικογένειά σας, πείτε μας και αυτό.

Μερικά πράγματα χρειάζονται περισσότερη προσοχή: εκκλησιαστικές εικόνες και σκεύη κάθε εποχής, και οτιδήποτε ο τύπος ή η ιστορία του παραπέμπει στα κατεχόμενα μετά το 1974. Ο οδηγός για αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο ελέγχει μια οικογενειακή ιστορία με βάση τις χρονολογίες, και το λήμμα looting in occupied northern Cyprus (στα αγγλικά) καλύπτει τη λεηλασία στα κατεχόμενα. Ένα σφραγισμένο ή τυπωμένο σημάδι στη βάση μπορεί να ανήκει σε σύγχρονο αντίγραφο πωλητηρίου μουσείου (αντίγραφα και πλαστές αρχαιότητες). Για την αξία, την πώληση και την επιστροφή, δείτε πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα, την πώληση στο Ηνωμένο Βασίλειο ή στις ΗΠΑ, και την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων.

Τι πρέπει να φωτογραφίσω και να κρατήσω;

Ό,τι βρίσκεται πάνω στο αντικείμενο ή μαζί του, καταγραμμένο πριν το τακτοποιήσει οποιοσδήποτε.

1. Ολόκληρο το αντικείμενο από τέσσερις πλευρές, από πάνω και από τη βάση, σε ομοιόμορφο φως, με έναν χάρακα δίπλα.
2. Κάθε σημάδι από κοντά: αριθμούς στη βάση, μέσα στο πόδι ή στη λαβή· ετικέτες μπρος και πίσω· αυτοκόλλητα· και τις δύο όψεις κάθε σφραγίδας, με το κορδόνι της και το σημείο από όπου περνά.
3. Πλάγιο φως, χαμηλά και από τη μία πλευρά, πάνω στη βάση και τη λαβή, για να φανούν ξεθωριασμένοι αριθμοί, ίχνη κόλλας από χαμένες ετικέτες και σημάδια από κορδόνι.
4. Κάθε χαρτί, και από τις δύο πλευρές: άδειες, αποδείξεις, καταλόγους, επιστολές, φωτογραφίες, ακόμη και το κουτί. Κρατήστε τα πρωτότυπα σε φάκελο μαζί με το αντικείμενο, ποτέ κολλημένα ή συρραμμένα πάνω του.
5. Ένα σημείωμα που λέει ποιο χαρτί αντιστοιχεί σε ποιο αντικείμενο, αφού οι άδειες περιγράφουν τα αντικείμενα τόσο σύντομα.
6. Την ιστορία της οικογένειας γραμμένη: ποιος το αγόρασε, πού, πότε, και πότε έζησε ή επισκέφθηκε την Κύπρο.

Αν είστε εκτελεστής διαθήκης ή διαχειρίζεστε μια κληρονομιά, ο οδηγός για αρχαιότητες σε κληρονομιά εξηγεί πώς καταγράφετε μια συλλογή χωρίς να τη διασπάσετε. Όταν έχετε τις φωτογραφίες, στείλτε τες σε εμάς και θα σας βοηθήσουμε να καταλάβετε τι καταγράφουν τα σημάδια και πού μπορούν να ελεγχθούν.

Τα καλύτερα φυλαγμένα τεκμήρια που γνωρίζουμε ανήκαν στην Ethel M. Inman, που αγόρασε τέσσερα μικρά κομμάτια στην Κύπρο το 1937 και το 1939. Έβαλε τις άδειες εξαγωγής σε κορνίζα και έδεσε τις αρχαιότητες με αλυσίδα στις κορνίζες. Άδειες και αντικείμενα είναι ακόμη μαζί, σήμερα στη Λειψία [5].