Πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα; Τιμές από δημοπρασίες

Το 1870 οι εργάτες του Λουίτζι Πάλμα ντι Τσεσνόλα έβγαλαν από το ιερό του Απόλλωνα στους Γολγούς ένα ασβεστολιθικό κεφάλι γενειοφόρου άνδρα με μυτερό κράνος. Το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (Metropolitan Museum) το πούλησε το 1928· πέρασε από ιδιωτικά χέρια και από την αγορά τέχνης του Μέριλαντ, και τον Απρίλιο του 2017 ο οίκος Christie's στη Νέα Υόρκη το έβγαλε σε δημοπρασία ως παρτίδα 232, ύψους 42,5 εκατοστών, με εκτίμηση 25.000 έως 35.000 δολάρια [2]. Πουλήθηκε 150.000 δολάρια και κατέληξε στα Harvard Art Museums [1]. Επτά χρόνια αργότερα ο οίκος TimeLine Auctions πούλησε ένα γραπτό πινάκιο της Εποχής του Σιδήρου (Iron Age), στη βάση του οποίου ένας αριθμός με κόκκινο μελάνι δείχνει ότι κι αυτό ανήκε κάποτε στο Μητροπολιτικό Μουσείο. Έπιασε 70 λίρες.

Και τα δύο αντικείμενα είναι αρχαία και κυπριακά, και τα δύο πέρασαν, όπως φαίνεται, από το ίδιο μουσείο. Ο οδηγός αυτός εξηγεί από πού προέρχεται η διαφορά: από το είδος του αντικειμένου, την κατάστασή του, την τεκμηριωμένη ιστορία του και τον τόπο της πώλησης. Δίνει πραγματικά αποτελέσματα δημόσιων δημοπρασιών για κάθε συνηθισμένη κατηγορία, με οίκο, πώληση, παρτίδα και τιμή, εξηγεί πώς γίνονται οι επίσημες εκτιμήσεις και τι σημαίνει «αξία» για ένα κομμάτι που βρίσκεται σήμερα στην Κύπρο ή στην Ελλάδα. Εμείς δεν εκδίδουμε εκτιμήσεις· αναγνωρίζουμε αντικείμενα δωρεάν και υποδεικνύουμε στους κατόχους εκτιμητές με τα κατάλληλα προσόντα.

Τι κάνει μια κυπριακή αρχαιότητα πολύτιμη;

Η ηλικία από μόνη της προσθέτει ελάχιστα: οι περισσότερες κυπριακές αρχαιότητες στην αγορά έχουν ηλικία από 2.000 έως 4.500 χρόνια, και Δακτυλιόποδα (Base Ring) ληκύθια 3.000 ετών πουλιούνται γύρω στα 100 δολάρια. Την τιμή την ορίζει πρώτα η κατηγορία του αντικειμένου (τα ειδώλια και τα αγγεία με πλαστικές μορφές πιάνουν πολύ περισσότερα από τα απλά αγγεία· ο οδηγός αναγνώρισης της κυπριακής κεραμικής θα σας βοηθήσει να ονομάσετε το δικό σας), έπειτα η σπανιότητα και η ποιότητα του σχήματος, το μέγεθος, η κατάσταση, η τεκμηριωμένη ιστορία και ο οίκος που το πουλά.

Η κατηγορία μετρά περισσότερο απ' όλα. Ένα απλό κύπελλο Ερυθρής Στιλβωτής κεραμικής (Red Polished) με λαβή σε σχήμα διχάλας πουλήθηκε 180 δολάρια στον οίκο Ancient Resource Auctions τον Σεπτέμβριο του 2016 (παρτίδα 153). Μια πρόχους της ίδιας κεραμικής και της ίδιας περιόδου, με δύο λαιμούς, ανοιχτά ράμφη και δύο πλαστικά πουλιά, πουλήθηκε 8.000 ευρώ στον οίκο Nagel της Στουτγάρδης στις 11 Μαρτίου 2026 (παρτίδα 5), παρότι ήταν εν μέρει συντηρημένη. Το ίδιο ισχύει για τις γραπτές παραστάσεις στα αγγεία της Εποχής του Σιδήρου: μια Δίχρωμη (Bichrome) πρόχους με τριφυλλόσχημο στόμιο, με μια μορφή που απλώνει το χέρι προς ένα ιερό δέντρο, έπιασε 24.000 λίρες στον οίκο Lyon & Turnbull το 2019 [6], ενώ μια Δίχρωμη πρόχους της ίδιας περίπου εποχής, διακοσμημένη μόνο με ταινίες και κύκλους, πιάνει συνήθως από μερικές εκατοντάδες έως δύο περίπου χιλιάδες (ο οίκος Millon στο Παρίσι πούλησε μία 700 ευρώ στις 27 Οκτωβρίου 2022, παρτίδα 187).

Μέσα στην ίδια κατηγορία κερδίζει το ασυνήθιστο σχήμα. Οι τύποι μαζικής παραγωγής, όπως το Δακτυλιόποδο ληκύθιο «μπιλμπίλ» (Base Ring bilbil) και το ημισφαιρικό Λευκόχριστο (White Slip) κύπελλο, που εξάγονταν από την Κύπρο κατά χιλιάδες στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, παραμένουν φθηνοί. Μια πρόχους Λευκής Γραπτής κεραμικής (White Painted) της Μέσης Εποχής του Χαλκού, με έξι διάτρητες αποφύσεις, τέσσερα εξογκώματα και στριφτή διπλή λαβή, πουλήθηκε στον οίκο Bonhams το 2018 για 6.250 λίρες, με εκτίμηση 1.000 έως 1.500 [7]· μια Λευκή Γραπτή πρόχους της ίδιας περιόδου με απλό σωληνωτό λαιμό πουλήθηκε στον οίκο TimeLine Auctions τον Ιούνιο του 2024 (παρτίδα 578) για 150.

Το μέγεθος βοηθά, λιγότερο όμως απ' όσο νομίζει κανείς: Δίχρωμοι αμφορείς ύψους 65 και 34 εκατοστών πουλήθηκαν 5.760 λίρες (Bonhams, Ιούλιος 2024) [9] και 1.000 δολάρια (Freeman's, Μάιος 2026).

Πόσο αξίζει ένα αρχαίο κυπριακό αγγείο;

Τα περισσότερα κυπριακά αγγεία πουλιούνται μερικές εκατοντάδες λίρες ή δολάρια. Ένα καλό κομμάτι σε μεγάλη δημοπρασία του Λονδίνου ή της Νέας Υόρκης πιάνει από μία έως μερικές χιλιάδες, ενώ οι γραπτές παραστάσεις ή οι πλαστικές μορφές μπορούν να ανεβάσουν ένα αγγείο πάνω από τις 10.000. Ο πίνακας δίνει μεμονωμένα δημόσια αποτελέσματα, με σειρά τιμής. Οι εκτιμήσεις αφορούν την τιμή κατακύρωσης· οι τιμές πώλησης είναι όπως τις δημοσίευσε ο οίκος, που στους Christie's, Sotheby's και Bonhams περιλαμβάνουν την προμήθεια του αγοραστή.

Η Ερυθρή Στιλβωτή, η χειροποίητη, στιλβωμένη κόκκινη κεραμική της Πρώιμης και της Μέσης Εποχής του Χαλκού, έχει μεγάλο εύρος τιμών: ο οίκος Quinn's Auction Galleries πούλησε μια απλή πρόχους 170 δολάρια στις 18 Σεπτεμβρίου 2021 (παρτίδα 107), ενώ ένα ζεύγος με εγχάρακτη διακόσμηση γεμισμένη με λευκό έπιασε 2.400 λίρες στον οίκο Bertolami Fine Art στο Λονδίνο τον Ιούλιο του 2019 (παρτίδα 11).

Τα Λευκόχριστα ημισφαιρικά κύπελλα, τα «milk bowls» των καταλόγων, είναι το πιο κοινό εξαγώγιμο αγγείο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και πουλιούνται εκατοντάδες. Τα Δακτυλιόποδα ληκύθια βρίσκονται ακόμη χαμηλότερα: ο οίκος TimeLine πούλησε ένα τον Μάρτιο του 2024 (παρτίδα 626) για 220 λίρες. Τα ληκύθια και οι πρόχοι Μελανής επί Ερυθρού κεραμικής (Black-on-Red) της Εποχής του Σιδήρου πουλιούνται μερικές εκατοντάδες· ο TimeLine πούλησε μια ολόκληρη συλλογή από αγγεία, φλάσκες και ληκύθια Μελανής επί Ερυθρού ως μία παρτίδα για 1.000 λίρες τον Μάρτιο του 2024 (παρτίδα 50).

Με τη Δίχρωμη κεραμική τα αγγεία της Εποχής του Σιδήρου φτάνουν τα τετραψήφια και τα πενταψήφια ποσά, και η τιμή ακολουθεί τη ζωγραφική, το σχήμα και τον οίκο. Ομόκεντροι κύκλοι και ρόμβοι σε μια μικρή βαρελόσχημη πρόχου έπιασαν 550 λίρες στον οίκο Apollo Art Auctions τον Ιανουάριο του 2023 (παρτίδα 124)· ένα δίωτο αγγείο της Κυπροαρχαϊκής Ι περιόδου, επίσης με κύκλους, έπιασε 12.600 στους Sotheby's [10]· μια παράσταση με ανθρώπινη μορφή έπιασε 24.000 [6]. Η ιστορική πλευρά αυτών των αριθμών, από τα 16 σελίνια που πλήρωσε ο Pitt-Rivers για μια πρόχου στην πώληση Τσεσνόλα του 1883 και μετά, υπάρχει στο άρθρο πόσο κόστιζαν οι αρχαιότητες (στα αγγλικά).

Πόσο αξίζουν τα κυπριακά ειδώλια και τα ασβεστολιθικά αγάλματα;

Τα ειδώλια και τα γλυπτά πουλιούνται ακριβότερα από τα αγγεία, και το εύρος είναι μεγαλύτερο. Μικρά πήλινα της Εποχής του Σιδήρου μπορεί να πιάσουν διακόσια περίπου δολάρια· τα καλύτερα ειδώλια της Εποχής του Χαλκού και τα αρχαϊκά ασβεστολιθικά κεφάλια με παλιό ιστορικό πιάνουν δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες.

Τα πήλινα ειδώλια ιππέων δείχνουν το εύρος μέσα σε έναν μόνο τύπο. Ένας Κυπροαρχαϊκός ιππέας 12,8 εκατοστών, με επικαθίσεις στην επιφάνεια, πουλήθηκε 200 δολάρια στον οίκο Ancient Resource Auctions τον Αύγουστο του 2017 (παρτίδα 131A). Ένας ιππέας 19 εκατοστών με λοφιοφόρο κράνος, που διατηρεί το κόκκινο, το μαύρο και το γαλαζοπράσινο χρώμα του, έπιασε 7.500 λίρες στους Bonhams τον Νοέμβριο του 2017 (παρτίδα 57). Τα χειροποίητα ειδώλια «χιονάνθρωποι» (snowman figurines) σπάνια εμφανίζονται μόνα τους σε δημοπρασία· ένα πέρασε από τον οίκο Sworders στις 19 Μαρτίου 2024 (παρτίδα 104), σε ομάδα οκτώ μικρών κυπριακών αρχαίων που πουλήθηκαν μαζί για 1.300 λίρες. Τα γυναικεία ειδώλια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού με πρόσωπο πουλιού, του λεγόμενου τύπου της Αστάρτης, είναι σπανιότερα και ακριβότερα: οι Bonhams πούλησαν ένα για 27.500 λίρες τον Νοέμβριο του 2017, με εκτίμηση 5.000 έως 7.000 [8]. Οι Δακτυλιόποδοι ταύροι και τα ταυρόσχημα αγγεία πουλιούνται συνήθως από μερικές εκατοντάδες έως λίγες χιλιάδες· οι Bonhams πούλησαν ένα ειδώλιο ταύρου στην ίδια δημοπρασία για 1.000 λίρες (παρτίδα 60).

Τα σανιδόμορφα ειδώλια (plank figures), τα επίπεδα ειδώλια Ερυθρής Στιλβωτής της μετάβασης από την Πρώιμη στη Μέση Εποχή του Χαλκού, βρίσκονται στην κορυφή της αγοράς για τα πήλινα. Στους Bonhams, στις 30 Νοεμβρίου 2016, δύο τέτοια ειδώλια, 29 και 18,3 εκατοστών, πουλήθηκαν 6.000 και 6.250 λίρες (παρτίδες 4 και 10). Στον οίκο Bertolami Fine Art, στις 15 Σεπτεμβρίου 2017, ένα ειδώλιο 15,5 εκατοστών με ιταλική άδεια εξαγωγής και ιστορικό πώλησης του 2009 έπιασε 26.000 λίρες (παρτίδα 3). Στους Bonhams, στις 6 Ιουλίου 2023, ένα ειδώλιο 23 εκατοστών με εκτίμηση 5.000 έως 7.000 λίρες πουλήθηκε 53.740 μαζί με την προμήθεια [3]· ο λόγος εξηγείται παρακάτω, στο κεφάλαιο για το ιστορικό.

Τα αρχαϊκά ασβεστολιθικά κεφάλια είναι η ακριβότερη κατηγορία που πουλιέται τακτικά. Στους Christie's της Νέας Υόρκης, στις 25 Απριλίου 2017, η ίδια δημοπρασία που έδωσε το κεφάλι των Γολγών των 150.000 δολαρίων πούλησε και ένα κεφάλι 9,5 εκατοστών, τόσο μικρό ώστε χωρά σε μια παλάμη, για 30.000 δολάρια (παρτίδα 234). Ο Dreweatts, ένας περιφερειακός αγγλικός οίκος, πούλησε στις 29 Οκτωβρίου 2024 ένα όρθιο άγαλμα του 4ου αιώνα π.Χ., 73 εκατοστών μαζί με τη βάση του, του τύπου του «παιδιού του ναού» (temple boy), που κρατά ένα πουλί, για 12.000 λίρες (παρτίδα 22).

Ποιες είναι οι ακριβότερες κυπριακές αρχαιότητες που πουλήθηκαν ποτέ;

Η υψηλότερη τιμή που γνωρίζουμε για κυπριακή αρχαιότητα είναι 448.250 ευρώ, στους Christie's του Παρισιού το 2003, για ένα Χαλκολιθικό σταυρόσχημο ειδώλιο από πικρόλιθο, με εκτίμηση 100.000 έως 150.000 [5]. Ένα χάλκινο τάλαντο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού σε σχήμα βοδινού δέρματος, βάρους 27,4 κιλών, έπιασε 208.250 δολάρια στον οίκο Classical Numismatic Group στις 28 Μαΐου 2024, παρότι το καταγεγραμμένο ιστορικό του ξεκινούσε μόλις το 1986 (η πώληση του τάλαντου, στα αγγλικά). Οι Christie's του Λονδίνου πούλησαν στις 1 Οκτωβρίου 2015 ένα ασβεστολιθικό κεφάλι των αρχών του 6ου αιώνα με κωνικό κράνος για 158.500 λίρες· είχε ανήκει στον Louis de Clercq, τον πρώτο φωτογράφο της Κύπρου, και είχε περάσει τη δεκαετία του 1960 από τον Παριζιάνο έμπορο Νικόλαο Κουτουλάκη [4]. Μαζί με το κεφάλι των Γολγών [2], αυτές είναι οι κορυφαίες πρόσφατες τιμές. Όλες αφορούν ειδώλια, γλυπτά ή ασυνήθιστα αντικείμενα· κανένα συνηθισμένο αγγείο.

Μειώνει η ζημιά ή η συντήρηση την αξία ενός αρχαίου;

Ναι. Μια έντιμη συγκόλληση όμως κοστίζει σε ένα σπάνιο αντικείμενο λιγότερα απ' όσα φοβούνται οι κάτοχοι, ενώ σε ένα κοινό αντικείμενο κοστίζει σχεδόν τα πάντα. Δύο σανιδόμορφα ειδώλια Ερυθρής Στιλβωτής, συγκολλημένα το ένα από έξι περίπου και το άλλο από οκτώ περίπου θραύσματα, πουλήθηκαν στον οίκο Arte Primitivo της Νέας Υόρκης το 2014 για 12.000 και 16.000 δολάρια (30 Σεπτεμβρίου, παρτίδα 352, και 25 Φεβρουαρίου, παρτίδα 264). Η δίλαιμη πρόχους των Nagel περιγραφόταν στον κατάλογο ως εν μέρει συντηρημένη και παρ' όλα αυτά έπιασε 8.000 ευρώ. Στο άλλο άκρο, ένα σανιδόμορφο ειδώλιο «σπασμένο στα δύο και κολλημένο» έπιασε 1.600 ευρώ στον οίκο Venduehuis der Notarissen στη Χάγη το 2022 (παρτίδα 4009).

Το ξαναβάψιμο βλάπτει περισσότερο από ένα σπάσιμο, γιατί ο αγοραστής δεν μπορεί να ξεχωρίσει ποιες γραμμές είναι αρχαίες. Δίχρωμα και Λευκά Γραπτά αγγεία με νεότερη ζωγραφική είναι συχνά σε παλιές συλλογές, και σε ορισμένα γλυπτά που πουλήθηκαν την εποχή του Τσεσνόλα είχαν ενωθεί κεφάλια με σώματα που δεν ανήκαν μαζί ή είχαν συμπληρωθεί με γύψο τα κομμάτια που έλειπαν. Το υπεριώδες φως αποκαλύπτει τα περισσότερα σύγχρονα χρώματα και τις συμπληρώσεις· ο οδηγός για τα αντίγραφα, τις συντηρήσεις και τις πλαστές κυπριακές αρχαιότητες εξηγεί τι να προσέξετε.

Μην καθαρίσετε, μην κολλήσετε και μη διορθώσετε τίποτα πριν δει το αντικείμενο ένας ειδικός. Ο ερασιτεχνικός καθαρισμός σβήνει παλιούς αριθμούς με μελάνι, χάρτινες ετικέτες και επικαθίσεις από την ταφή, που αποτελούν μαρτυρίες για την ιστορία του αντικειμένου και επομένως μέρος της τιμής του.

Γιατί το ιστορικό (provenance) ανεβάζει τόσο την τιμή;

Ένα τεκμηριωμένο ιστορικό κυριότητας, η λεγόμενη provenance, επιτρέπει να πουληθεί ένα κομμάτι στους οίκους όπου πληρώνονται οι υψηλότερες τιμές και δίνει σε αγοραστές και μουσεία τη βεβαιότητα ότι το αντικείμενο έφυγε νόμιμα από την Κύπρο. Ένα άρθρο της Αλφά (Alphas) του 2017 για τη διερεύνηση του παράνομου εμπορίου περιγράφει ένα ασβεστολιθικό κεφάλι λάτρη από τη συλλογή Τσεσνόλα, που είχε αποσυρθεί από μουσείο και άνοιξε σε αμερικανική διαδικτυακή δημοπρασία σε σχεδόν 30.000 δολάρια, «πολύ πάνω από συγκρίσιμες παρτίδες, πιθανότατα λόγω του "ασφαλούς" ιστορικού απόκτησής του» [11].

Τέτοια ιστορικά είναι σπανιότερα απ' όσο πιστεύουν οι κάτοχοι. Όταν φοιτητές στην έρευνα Fehlmann μέτρησαν τις αρχαιότητες που πουλήθηκαν στους Christie's και Sotheby's από το 1988 έως το 2008, 1.842 παρτίδες αναγνωρίζονταν ως κυπριακές και μόνο 377 από αυτές είχαν ιστορικό που έφτανε πριν από το 1970 [12]. Δεν υπάρχουν δύο ίδιες αρχαιότητες, γι' αυτό διαβάστε τα ζεύγη που ακολουθούν ως ενδεικτικά.

Τα σανιδόμορφα ειδώλια των Bonhams είναι το πιο καθαρό παράδειγμα. Τα ειδώλια του 2016 και εκείνο του 2023 έχουν παρόμοιο μέγεθος και πουλήθηκαν από τον ίδιο οίκο στο ίδιο είδος δημοπρασίας. Το ειδώλιο του 2023 είχε γενεαλογία: μια παρισινή συλλογή, μια πώληση στο Hôtel Drouot στις 2 Ιουνίου 1967 (παρτίδα 99), τη συλλογή Martinet και τη μετάβαση από γενιά σε γενιά σε μία οικογένεια [3]. Κατακυρώθηκε στις 42.000 λίρες, έξι φορές πάνω από την ανώτατη εκτίμηση, και τα 53.740 μαζί με την προμήθεια είναι πάνω από οκταπλάσια απ' όσα έπιασε το καθένα από τα ειδώλια του 2016.

Μετρούν και τα σημάδια πάνω στο ίδιο το αντικείμενο. Η Δίχρωμη βαρελόσχημη φλάσκα που πουλήθηκε 2.800 λίρες στους Bonhams το 2020 είχε ακόμη δεμένες στη λαβή της δύο μολύβδινες σφραγίδες εξαγωγής, τις μικρές σφραγισμένες ετικέτες που το Τμήμα Αρχαιοτήτων στερέωνε με σύρμα στα κομμάτια για τα οποία έδινε άδεια εξαγωγής. Μια Κυπρογεωμετρική Δίχρωμη βαρελόσχημη πρόχους με τους ίδιους κύκλους και ρόμβους, χωρίς σφραγίδες στην περιγραφή του καταλόγου, έπιασε 550 λίρες στον οίκο Apollo Art Auctions το 2023· μέρος της διαφοράς οφείλεται στο ότι ο ένας οίκος είναι αίθουσα του Λονδίνου και ο άλλος διαδικτυακός. Ο οδηγός για τις άδειες εξαγωγής, τις μολύβδινες σφραγίδες και τις ετικέτες εξηγεί πώς διαβάζονται αυτά τα σημάδια.

Για ένα συνηθισμένο αντικείμενο το ιστορικό κάνει πολύ λιγότερα. Το πινάκιο με τον αριθμό τύπου Μητροπολιτικού Μουσείου έπιασε 70 λίρες, και δύο μικροί Δίχρωμοι αμφορείς που έφυγαν από το Μητροπολιτικό το 1928 και ανήκαν αργότερα στο Cyprus Museum του Τζάκσονβιλ στη Βόρεια Καρολίνα (ένα ιδιωτικό αμερικανικό μουσείο, άσχετο με το Κυπριακό Μουσείο της Λευκωσίας) πουλήθηκαν στον οίκο Lyon & Turnbull στις 31 Ιουλίου 2024 (παρτίδες 34 και 35) για 2.268 λίρες ο καθένας. Τα καλά χαρτιά κάνουν ένα κομμάτι πωλήσιμο και μεταφέρσιμο. Οι μεγάλοι πολλαπλασιασμοί της τιμής εμφανίζονται όταν τα καλά χαρτιά συναντούν ένα σπάνιο ή εικονιστικό αντικείμενο, όπως έγινε με το κεφάλι των Γολγών.

Τα χαρτιά καθορίζουν επίσης πού μπορεί να ταξιδέψει νόμιμα ένα κομμάτι: οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν την εισαγωγή κυπριακού αρχαιολογικού υλικού από το 2002, οπότε ένα κομμάτι αρκετά τεκμηριωμένο για να φτάσει σε Αμερικανούς αγοραστές αξίζει περισσότερο. Οι οδηγοί για την πώληση στο Ηνωμένο Βασίλειο και την πώληση στις ΗΠΑ περιγράφουν τους κανόνες όπως ισχύουν το 2026.

Γιατί η εκτίμηση της δημοπρασίας διαφέρει τόσο από την τελική τιμή;

Η εκτίμηση μιας δημοπρασίας είναι ένα εύρος που ορίζει ο οίκος για να προσελκύσει πλειοδότες, και πίσω της υπάρχει μια εμπιστευτική κατώτατη τιμή (reserve), συνήθως ίση ή χαμηλότερη από την κάτω εκτίμηση. Προβλέπει την τιμή κατακύρωσης, το ποσό στο οποίο πέφτει το σφυρί του δημοπράτη. Ο αγοραστής πληρώνει έπειτα την τιμή κατακύρωσης συν την προμήθεια του αγοραστή, που στους μεγάλους οίκους είναι περίπου ένα τέταρτο έως ένα τρίτο επιπλέον. Ο πωλητής εισπράττει την τιμή κατακύρωσης μείον τη δική του προμήθεια και τα έξοδα. Όταν ο οίκος δημοσιεύει «πουλήθηκε για», εννοεί συνήθως το σύνολο που πλήρωσε ο αγοραστής, που είναι περισσότερο από όσο παίρνει ο πωλητής.

Τα αποτελέσματα αποκλίνουν από τις εκτιμήσεις και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το σανιδόμορφο ειδώλιο των Bonhams κατακυρώθηκε στο εξαπλάσιο της ανώτατης εκτίμησης, ενώ ένα πρώιμο ελληνιστικό ασβεστολιθικό κεφάλι, δημοσιευμένο και προερχόμενο από το Μητροπολιτικό Μουσείο, πουλήθηκε διαδικτυακά στον οίκο Artemis Gallery στις 28 Ιουνίου 2017 (παρτίδα 27D) για 10.000 δολάρια, με εκτίμηση 18.000 έως 25.000.

Όσες παρτίδες δεν φτάσουν την κατώτατη τιμή μένουν απούλητες («bought in») και επιστρέφουν στον κάτοχο. Ο Δίχρωμος αμφορέας των 65 εκατοστών έμεινε απούλητος στους Bonhams τον Δεκέμβριο του 2023 με εκτίμηση 6.000 έως 8.000 λίρες και πουλήθηκε επτά μήνες αργότερα 5.760, με χαμηλότερη εκτίμηση [9]. Η φλάσκα με τις μολύβδινες σφραγίδες που πουλήθηκε το 2020, ή μια φλάσκα που φαίνεται ίδια, προσφέρθηκε ξανά στους Bonhams την 1η Ιουλίου 2026 με εκτίμηση 2.000 έως 3.000 λίρες και δεν πουλήθηκε.

Οι τιμές που ζητούν οι γκαλερί στις ιστοσελίδες τους και οι διαδικτυακές εκτιμήσεις είναι ο λιγότερο αξιόπιστος οδηγός: η Artemis Gallery πρόσφερε ψηλές Κυπροαρχαϊκές οινοχόες για 3.000 έως 6.000 δολάρια τρεις φορές την άνοιξη του 2024, και καμία δεν πουλήθηκε. Το ίδιο είδος αντικειμένου πιάνει πολλαπλάσια σε μια μεγάλη δημοπρασία με τυπωμένο κατάλογο απ' ό,τι σε μια μικρή διαδικτυακή: η Λευκή Γραπτή πρόχους που έπιασε 6.250 λίρες στους Bonhams [7] έχει μια συγγενή της ίδιας περιόδου που έπιασε 150 λίρες στον TimeLine το 2024.

Τι αξία έχει ένα αρχαίο που δεν μπορεί να φύγει από την Κύπρο ή την Ελλάδα;

Οι τιμές αυτού του οδηγού είναι τιμές του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης, του Παρισιού και της Γερμανίας, για κομμάτια που έφυγαν από την Κύπρο πριν από δεκαετίες με τους κανόνες της εποχής τους. Δεν μεταφέρονται αυτούσιες σε ένα αγγείο που βρίσκεται σήμερα σε σπίτι στη Λευκωσία ή στην Αθήνα. Στην Κύπρο το εμπόριο αρχαιοτήτων απαγορεύεται από το 1996 και η εξαγωγή ιδιωτικών κομματιών δεν επιτρέπεται· ένα καταγεγραμμένο κομμάτι μπορεί να αλλάξει χέρια μόνο σε συγκεκριμένες περιστάσεις, με γνωστοποίηση στον Διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες (άρθρο 33(4)). Στην Ελλάδα η πώληση γίνεται με άδεια ή γνωστοποίηση στην Υπηρεσία και με δικαίωμα προτίμησης του Δημοσίου, και η εξαγωγή χρειάζεται άδεια. Οι λεπτομέρειες, με αριθμούς άρθρων, βρίσκονται στον οδηγό για την κατοχή και την πώληση αρχαίων σε Κύπρο και Ελλάδα.

Για ένα τέτοιο κομμάτι, λοιπόν, η «αξία» σημαίνει κυρίως τι είναι, από πότε και από πού, και τι λέει για την ιστορία της οικογένειάς σας και του τόπου. Αν σκέφτεστε μεταβίβαση, δωρεά ή απλώς θέλετε να ξέρετε τι έχετε, το πρώτο βήμα είναι να μας στείλετε φωτογραφίες για μια δωρεάν γνώμη: θα σας πούμε τι είναι το αντικείμενο και πού βρίσκεται η δική σας περίπτωση, και αν χρειαστεί θα σας πούμε σε ποιον να απευθυνθείτε.

Μπορώ να πουλήσω την κυπριακή αρχαιότητα που έχω στο εξωτερικό;

Συνήθως ναι, αν έχει αξιόπιστο ιστορικό νόμιμης εξόδου από την Κύπρο· το λήμμα για τη συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων σήμερα (στα αγγλικά) περιγράφει το ισχύον δίκαιο και την αγορά. Οι μεγάλοι οίκοι ζητούν κατά κανόνα στοιχεία ότι ένα κομμάτι βρισκόταν εκτός Κύπρου πριν από το 1970 ή ότι έφυγε με άδεια, και αρνούνται κομμάτια που μπορεί να προέρχονται από τα κατεχόμενα μετά την τουρκική εισβολή του 1974. Ένα κομμάτι χωρίς χαρτιά μπορεί να είναι γνήσιο και νόμιμα στην κατοχή σας, η αγορά του όμως είναι μικρότερη και η τιμή του χαμηλότερη, κάτι που ένας εκτιμητής πρέπει να λάβει υπόψη. Η σελίδα αυτή είναι γενική πληροφόρηση και όχι νομική συμβουλή.

Η πώληση βήμα προς βήμα περιγράφεται στον οδηγό για την πώληση μιας κληρονομημένης κυπριακής συλλογής (στα αγγλικά), και οι επιλογές σας συνολικά στον οδηγό τι να κάνετε με μια κυπριακή αρχαιότητα. Τα περισσότερα κυπριακά αρχαία στο εξωτερικό έφυγαν νόμιμα από το νησί, πολλά με αριθμημένες άδειες εξαγωγής που εκδόθηκαν από το 1935 έως το 1996, όπως εξηγεί το άρθρο Licence No. 7070 (στα αγγλικά). Αν τα κομμάτια τα έφερε η οικογένειά σας, ο οδηγός για τα αρχαία που ήρθαν από την Κύπρο βοηθά να χρονολογήσετε πότε και πώς.

Πώς γίνεται μια επίσημη εκτίμηση αρχαίου;

Απευθυνθείτε σε ανεξάρτητο, πιστοποιημένο εκτιμητή που γνωρίζει αρχαιότητες, και αποφασίστε πρώτα ποιο από τα τρία είδη αξίας χρειάζεστε.

1. Η εκτίμηση ενός οίκου δημοπρασιών είναι δωρεάν και γίνεται συνήθως από φωτογραφίες, προέρχεται όμως από έναν οίκο που θέλει να του εμπιστευτείτε το κομμάτι, και προβλέπει τιμή κατακύρωσης.
2. Η ασφαλιστική αξία ή αξία αντικατάστασης είναι όσα θα κόστιζε η αγορά ενός συγκρίσιμου κομματιού από έμπορο. Είναι συνήθως η υψηλότερη από τις τρεις, και ένα υψηλό ασφαλιστικό ποσό δεν ανεβάζει την τιμή που θα πιάσει το κομμάτι σε δημοπρασία.
3. Η αγοραία αξία (fair market value) χρησιμοποιείται για κληρονομιές, φόρους, διανομή περιουσίας και δωρεές. Στο αμερικανικό φορολογικό δίκαιο είναι «η τιμή στην οποία η περιουσία θα άλλαζε χέρια μεταξύ ενός πρόθυμου αγοραστή και ενός πρόθυμου πωλητή, χωρίς κανείς από τους δύο να είναι υποχρεωμένος να αγοράσει ή να πουλήσει και με εύλογη γνώση των σχετικών γεγονότων» [13]. Στον βρετανικό φόρο κληρονομιάς είναι «η τιμή που θα μπορούσε εύλογα να αναμένεται για την περιουσία αν πωλούνταν στην ελεύθερη αγορά εκείνη τη στιγμή» [14].

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια δωρεά σε φιλανθρωπικό φορέα με δηλωμένη αξία πάνω από 5.000 δολάρια χρειάζεται ειδική εκτίμηση από εκτιμητή με τα απαιτούμενα προσόντα, και ούτε ο αποδέκτης της δωρεάς ούτε ο πωλητής ούτε συνδεδεμένα πρόσωπα μπορούν να είναι αυτός ο εκτιμητής [15]. Αν ελεγχθεί η φορολογική δήλωση, η αμερικανική εφορία (IRS) παραπέμπει κάθε μεμονωμένο έργο τέχνης με δηλωμένη αξία 50.000 δολαρίων ή περισσότερο στη μονάδα Art Appraisal Services [16]. Για κληρονομιές δείτε τον οδηγό για τα αρχαία σε κληρονομιά, και για δωρεές τον οδηγό για την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων. Αν η κληρονομιά ή η δωρεά αφορά κομμάτι που βρίσκεται στην Κύπρο ή στην Ελλάδα, γράψτε μας πρώτα: η αποτίμηση ενός αντικειμένου που δεν μπορεί να πουληθεί ελεύθερα είναι διαφορετικό ζήτημα, και θα σας βοηθήσουμε να δείτε από πού να ξεκινήσετε.

Διαλέξτε εκτιμητή που χρεώνει σταθερή ή ωριαία αμοιβή, ποτέ ποσοστό επί της αξίας, και που δεν προσφέρεται ταυτόχρονα να αγοράσει το κομμάτι: στις ΗΠΑ, μέλος της American Society of Appraisers, της Appraisers Association of America ή της International Society of Appraisers με εμπειρία σε αρχαιότητες· στο Ηνωμένο Βασίλειο, εκτιμητή κινητών αντικειμένων εγγεγραμμένο στο RICS ή το τμήμα εκτιμήσεων ενός οίκου δημοπρασιών. Για κυπριακό υλικό το πρώτο ερώτημα του εκτιμητή είναι αν το κομμάτι μπορεί καθόλου να πουληθεί ανοιχτά, γιατί ένα κομμάτι χωρίς τεκμηριωμένο ιστορικό μπορεί να έχει αγοραία αξία πολύ κάτω από τα τεκμηριωμένα συγκρίσιμα. Αυτό αντανακλά τη νόμιμη αγορά και δεν λέει τίποτα για τη γνησιότητα.

Ένας εκτιμητής, όπως και εμείς, θα ζητήσει τα ίδια πράγματα:

1. Φωτογραφίες από όλες τις πλευρές, τη βάση και το εσωτερικό του χείλους, με έναν χάρακα στο κάδρο.
2. Ύψος και μέγιστη διάμετρο σε εκατοστά.
3. Κάθε ετικέτα, ζωγραφισμένο αριθμό και σφραγίδα, φωτογραφημένα από κοντά.
4. Κάθε έγγραφο: άδεια εξαγωγής, απόδειξη του Κυπριακού Μουσείου ή εμπόρου, επιστολές, παλιούς καταλόγους δημοπρασιών, ασφαλιστήρια, οικογενειακές φωτογραφίες όπου φαίνεται το κομμάτι.
5. Πότε και πού το απέκτησε η οικογένεια, και πότε έφυγε από την Κύπρο.
6. Σημειώσεις για την κατάσταση: σπασίματα, κόλλες, συμπληρώσεις και τυχόν ξαναβάψιμο.

Δεν δίνουμε τιμές ούτε επίσημες εκτιμήσεις. Μπορούμε να σας πούμε τι είναι το κομμάτι, από ποια περίοδο προέρχεται, τι σημαίνουν τα σημάδια του και τι έπιασαν δημόσια συγκρίσιμες παρτίδες, και να σας υποδείξουμε εκτιμητή. Στείλτε μας φωτογραφίες και όποια χαρτιά έχετε. Αν το βρήκατε εσείς ή δεν ξέρετε πώς ακριβώς έφτασε στην οικογένειά σας, γράψτε μας κι αυτό.