Πώληση κυπριακών αρχαιοτήτων στις ΗΠΑ: τι επιτρέπει ο νόμος

Στις 23 Φεβρουαρίου 2026 δεκαοκτώ κυπριακές αρχαιότητες παραδόθηκαν στην Πρεσβεία της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ουάσιγκτον. Δύο ήταν αγγεία της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (Early Bronze Age), περίπου του 2500 έως 1900 π.Χ., έντεκα της Μέσης Εποχής του Χαλκού, τέσσερα της Κυπροαρχαϊκής περιόδου (Cypro-Archaic), και το δέκατο όγδοο ήταν ασβεστολιθική κεφαλή ανδρικού αγάλματος του 4ου αιώνα π.Χ. Όλα είχαν καταχωριστεί σε αμερικανική διαδικτυακή δημοπρασία. Αρχαιολόγοι του Τμήματος Αρχαιοτήτων της Κύπρου τα εντόπισαν σε αυτό που το Τμήμα ονομάζει τακτική παρακολούθηση της διαδικτυακής διακίνησης. Μετά από επικοινωνία του Τμήματος με τον οίκο δημοπρασιών Sloans & Kenyon, τα αντικείμενα αποσύρθηκαν και οι κάτοχοί τους τα παρέδωσαν οικειοθελώς. Δεν αναφέρθηκε άσκηση δίωξης [18].

Η υπόθεση αυτή δείχνει τα δύο σκέλη του αμερικανικού δικαίου για τις κυπριακές αρχαιότητες να λειτουργούν ταυτόχρονα. Μια ομοσπονδιακή συμφωνία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κύπρο ελέγχει τι επιτρέπεται να μπει στη χώρα. Ένα χωριστό σώμα κανόνων για τα κλοπιμαία, ομοσπονδιακό και πολιτειακό, κρίνει αν ένα αντικείμενο που βρίσκεται ήδη εκεί μπορεί νόμιμα να κατέχεται και να πωληθεί. Ο οδηγός αυτός εξηγεί και τα δύο για όποιον έχει κυπριακή αρχαιότητα στις ΗΠΑ, και στη συνέχεια πώς θα αντιμετωπίσουν το κομμάτι σας οι οίκοι δημοπρασιών, οι εκτιμητές και τα μουσεία.

Είναι νόμιμη η πώληση κυπριακών αρχαιοτήτων στις ΗΠΑ;

Ναι. Μια κυπριακή αρχαιότητα που βρίσκεται νόμιμα στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να ανήκει σε κάποιον, να κληρονομηθεί, να χαριστεί και να πωληθεί χωρίς ομοσπονδιακή άδεια ή καταχώριση. Η συμφωνία ΗΠΑ και Κύπρου περιορίζει τις εισαγωγές· τίποτα σε αυτήν δεν καθιστά παράνομη την κατοχή ή την πώληση μέσα στη χώρα [1; 2].

Δύο πράγματα μπορούν πάντως να εμποδίσουν μια πώληση. Το πρώτο είναι το δίκαιο για τα κλοπιμαία: ένα αντικείμενο που ανασκάφηκε στην Κύπρο χωρίς άδεια και βγήκε λαθραία μπορεί να θεωρηθεί κλοπιμαίο κατά το ομοσπονδιακό δίκαιο και το δίκαιο της Νέας Υόρκης, όποτε κι αν έφτασε. Το δεύτερο είναι ο τίτλος κυριότητας: αν ένα αντικείμενο κλάπηκε, ο καλόπιστος αγοραστής δεν γίνεται κύριός του, και η Κυπριακή Δημοκρατία ή η Εκκλησία της Κύπρου μπορούν να το διεκδικήσουν δικαστικά. Κανένα από τα δύο δεν αφορά το συνηθισμένο κληρονομημένο κομμάτι που έφυγε από την Κύπρο με τις παλιές άδειες εξαγωγής, μέσω του πωλητηρίου του ίδιου του Κυπριακού Μουσείου ή με τις συλλογές του 19ου αιώνα. Έτσι έφυγε από το νησί το μεγαλύτερο μέρος του κυπριακού υλικού που βρίσκεται στο εξωτερικό (την ιστορία αφηγείται το άρθρο Licence No. 7070, στα αγγλικά· τι σημαίνει η κατοχή ενός τέτοιου κομματιού, ο οδηγός μας για κατόχους).

Η σελίδα αυτή δίνει γενικές πληροφορίες και δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Το αμερικανικό δίκαιο, ο κατάλογος των αντικειμένων υπό περιορισμό και η ίδια η συμφωνία μπορεί να αλλάξουν. Αν βρεθείτε αντιμέτωποι με διεκδίκηση ή κατάσχεση, γράψτε μας πρώτα: θα σας εξηγήσουμε τι συμβαίνει και θα σας παραπέμψουμε σε δικηγόρο με ειδίκευση στο δίκαιο της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τι είναι η συμφωνία ΗΠΑ και Κύπρου για την πολιτιστική περιουσία;

Είναι διμερής συμφωνία (Μνημόνιο Συνεννόησης, Memorandum of Understanding) βάσει του Convention on Cultural Property Implementation Act (CPIA) του 1983, του αμερικανικού νόμου που εφαρμόζει τη Σύμβαση της UNESCO του 1970. Επιτρέπει στην αμερικανική τελωνειακή υπηρεσία, την U.S. Customs and Border Protection (CBP), να σταματά στα σύνορα καθορισμένες κατηγορίες κυπριακού αρχαιολογικού και εθνολογικού υλικού, εκτός αν ο εισαγωγέας μπορεί να τεκμηριώσει νόμιμη εξαγωγή [1; 2]. Οι δύο κυβερνήσεις τη σύναψαν για πρώτη φορά στις 16 Ιουλίου 2002, και κάθε συμφωνία ισχύει έως πέντε χρόνια [2; 3].

Πρώτα ήρθαν, τον Απρίλιο του 1999, έκτακτοι περιορισμοί για το βυζαντινό εκκλησιαστικό υλικό [4]. Η συμφωνία του 2002 κάλυψε την αρχαιολογία από την 8η χιλιετία π.Χ. περίπου έως το 330 μ.Χ., και οι ανανεώσεις τη διεύρυναν: τα νομίσματα κυπριακών τύπων το 2007, τα μεταβυζαντινά εκκλησιαστικά αντικείμενα του 1500 έως 1850 περίπου το 2012, και το 2022 την αρχαιολογία έως το 1770 μ.Χ., μαζί με νέες εθνολογικές κατηγορίες, όπως χειρόγραφα και παραδοσιακές ενδυμασίες, έως το 1878, χρονιά που άρχισε η βρετανική διοίκηση [2; 5; 6].

Η ισχύουσα συμφωνία τέθηκε σε ισχύ στις 14 Ιουλίου 2022. Τον Οκτώβριο του 2026 οι περιορισμοί της ισχύουν έως τις 13 Ιουλίου 2027, και η Συμβουλευτική Επιτροπή Πολιτιστικής Περιουσίας του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (Cultural Property Advisory Committee) συνεδριάζει από τις 27 έως τις 29 Οκτωβρίου 2026 για να εξετάσει την προτεινόμενη παράταση [2; 7]. Η συμφωνία και ο επίσημος κατάλογος (Designated List) δημοσιεύονται στη σελίδα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ με τις ισχύουσες συμφωνίες [8]. Το λήμμα του compendium για τη συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων σήμερα (στα αγγλικά) παραθέτει τους αμερικανικούς κανόνες δίπλα στο κυπριακό, το βρετανικό και το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Ο κατάλογος διαβάζεται σαν κλειδί της κυπριακής κεραμικής. Ονομάζει την Ερυθρή Στιλβωτή (Red Polished), τη Λευκή Γραπτή (White Painted), τη Δακτυλιόποδη (Base Ring), τη Λευκόχριστη (White Slip), τη Δίχρωμη (Bichrome) και τη Μελανή επί Ερυθρού (Black-on-Red) κεραμική, τα πήλινα ειδώλια, την ασβεστολιθική γλυπτική «από μικρή κλίμακα έως φυσικό μέγεθος», τα χρυσά κοσμήματα, το γυαλί και τα νομίσματα [2]. Σχεδόν κάθε κυπριακή αρχαιότητα σε αμερικανικό σπίτι περιλαμβάνεται. Αυτό που μετράει είναι πότε προστέθηκε κάθε κατηγορία:

Διαβάστε τις ημερομηνίες ως το κατά προσέγγιση σημείο όπου άρχισε ο κανόνας για κάθε είδος αντικειμένου, όπως τις καταγράφει η CBP. Για μια συγκεκριμένη εισαγωγή η ακριβής ημερομηνία έχει σημασία, και αν σας αφορά, γράψτε μας: θα σας πούμε τι γνωρίζουμε και πότε χρειάζεστε δικηγόρο ή εκτελωνιστή.

Επηρεάζει η συμφωνία ένα κομμάτι που βρίσκεται ήδη στην Αμερική;

Όχι. Ένα αντικείμενο που βρισκόταν στις Ηνωμένες Πολιτείες πριν τεθεί υπό περιορισμό η κατηγορία του μένει έξω από τη συμφωνία. Μια πρόχους Ερυθρής Στιλβωτής που βρίσκεται σε αμερικανική οικογένεια από το 1965 μπορεί να πωληθεί, να χαριστεί ή να κληρονομηθεί τόσο ελεύθερα όσο ένα έπιπλο.

Ορισμένα αμερικανικά ιστορικά κυριότητας φτάνουν πίσω στη δεκαετία του 1870, όταν το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης αγόρασε τη συλλογή του Λουίτζι Πάλμα ντι Τσεσνόλα (Luigi Palma di Cesnola), που έγινε αργότερα ο πρώτος διευθυντής του. Οι πωλήσεις «διπλών» αντικειμένων της συλλογής Τσεσνόλα από το μουσείο, ανάμεσα στο 1916 και το 1928, με τελευταία εκείνη στις Anderson Galleries της Νέας Υόρκης, έφεραν πολλά κυπριακά αγγεία σε αμερικανικές οικογένειες, συχνά με ζωγραφισμένους ακόμη αριθμούς του Met ή του Τσεσνόλα. Ο οδηγός μας για τις άδειες εξαγωγής, τις σφραγίδες και τις ετικέτες εξηγεί πώς διαβάζονται.

Η Κύπρος έχει αντιδράσει σε αμερικανικές πωλήσεις υλικού που βρίσκεται εκεί εδώ και πολύ καιρό, και οι αντιδράσεις δεν τις σταμάτησαν. Όταν το Toledo Museum of Art έστειλε σχεδόν εβδομήντα αρχαιότητες, που είχαν αποκτηθεί κυρίως στις αρχές και στα μέσα του 20ού αιώνα, στον οίκο Christie's της Νέας Υόρκης τον Οκτώβριο του 2016, ο πρέσβης της Κύπρου ζήτησε από το μουσείο να αναβάλει την πώληση· η δημοπρασία έγινε και απέφερε περίπου 1,2 εκατομμύρια δολάρια [20]. Όταν έκλεισε το 2018 το Cyprus Museum στο Jacksonville της Βόρειας Καρολίνας, που είχε ιδρύσει ο δρ Takey Crist το 1988, η κυπριακή κυβέρνηση επικαλέστηκε τη Σύμβαση της UNESCO και τη διμερή συμφωνία για να σταματήσει την πώληση της συλλογής του, και η συλλογή πωλήθηκε. Η συμφωνία ρυθμίζει ό,τι περνά τα σύνορα, και οι συλλογές αυτές τα είχαν περάσει δεκαετίες νωρίτερα.

Ο νόμος εξαιρεί επίσης ορισμένο υλικό που βρίσκεται στη χώρα εδώ και πολύ, για παράδειγμα ένα αντικείμενο που βρίσκεται στις Ηνωμένες Πολιτείες είκοσι συνεχόμενα χρόνια και αγοράστηκε έναντι τιμήματος χωρίς λόγο υποψίας για παράνομη εισαγωγή [10]. Η εξαίρεση αυτή προστατεύει από τελωνειακή δήμευση, όχι όμως από τον ισχυρισμό ότι το αντικείμενο είναι κλοπιμαίο.

Τι έγγραφα χρειάζομαι για να φέρω μια κυπριακή αρχαιότητα στις ΗΠΑ;

Για να εισαγάγετε ένα κυπριακό αντικείμενο υπό περιορισμό χρειάζεστε είτε πιστοποιητικό της Κυβέρνησης της Κύπρου ότι εξήχθη νόμιμα, είτε ικανοποιητικά στοιχεία ότι έφυγε από την Κύπρο την ημερομηνία που η κατηγορία του τέθηκε υπό περιορισμό ή νωρίτερα [9]. Μια στενότερη τρίτη οδός αφορά αντικείμενα που έφυγαν από την Κύπρο τουλάχιστον δέκα χρόνια πριν από την είσοδο και τα απέκτησε ο εισαγωγέας μέσα στον χρόνο πριν από αυτήν. Ο κανόνας ακολουθεί το αντικείμενο από όπου κι αν αποσταλεί: μια κυπριακή πρόχους που στέλνεται από το Λονδίνο, τη Γενεύη ή το Μόναχο παραμένει κυπριακό υλικό [1].

Η πρώτη οδός είναι κλειστή για ό,τι κυκλοφορεί στην αγορά, επειδή από την τροποποίηση του περί Αρχαιοτήτων Νόμου το 1996 η Κύπρος δίνει άδεια εξαγωγής αρχαιοτήτων μόνο για προσωρινή έκθεση ή επιστημονική μελέτη [19]. Στην πράξη ο εισαγωγέας στηρίζεται στη δεύτερη: ένορκη δήλωση του ίδιου και δήλωση του αποστολέα για το πότε έφυγε το αντικείμενο από την Κύπρο, με έγγραφα που τις στηρίζουν [9]. Για την κεραμική αυτό σημαίνει να αποδειχθεί ότι έφυγε από το νησί πριν από τα μέσα Ιουλίου 2002.

Μια πρόχους Δίχρωμης κεραμικής που αγοράστηκε σε ευρωπαϊκή δημοπρασία το 2026 και αποστέλλεται στη Νέα Υόρκη χρειάζεται χαρτιά που χρονολογούν την αναχώρησή της από την Κύπρο: μια παλιά άδεια εξαγωγής του Τμήματος Αρχαιοτήτων, απόδειξη ή μολύβδινη σφραγίδα από το πωλητήριο του Κυπριακού Μουσείου, τιμολόγιο εμπόρου, χρονολογημένο κατάλογο ή φωτογραφία. Το ίδιο ισχύει για μια αμερικανική οικογένεια που μεταφέρει τη συλλογή της στις ΗΠΑ από την Κύπρο ή τη Βρετανία, οπότε συγκεντρώστε τον φάκελο πριν συσκευαστεί το κιβώτιο. Ο οδηγός μας για τις αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο δείχνει πώς μοιάζουν αυτά τα έγγραφα.

Υλικό που εισάγεται κατά παράβαση των κανόνων υπόκειται σε κατάσχεση και δήμευση [10], και η CBP πράγματι ελέγχει. Τον Απρίλιο του 2022 η ομάδα πολιτιστικής περιουσίας της επισήμανε μια αποστολή αρχαιοτήτων από την Κύπρο στην υπηρεσία Homeland Security Investigations (HSI) του Νιούαρκ. Η HSI, μαζί με το Penn Museum και το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου, αναγνώρισε μια πρόχους της Εποχής του Σιδήρου (Iron Age), περίπου του 800 έως 600 π.Χ., που πιστεύεται ότι προήλθε από παράνομη ανασκαφή και λαθραία εξαγωγή. Επιστράφηκε στην Πρεσβεία της Κύπρου στις 20 Απριλίου 2023 [16].

Όταν ένα κομμάτι φεύγει από τις ΗΠΑ, ισχύουν οι κανόνες της χώρας του αγοραστή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν γενική άδεια εξαγωγής για αρχαιότητες, και η ευρωπαϊκή άδεια εισαγωγής του Ιουνίου 2025 (Κανονισμός 2019/880) δεν αφορά τις κυπριακές αρχαιότητες, επειδή η Κύπρος είναι κράτος μέλος της ΕΕ. Οι βρετανικοί κανόνες περιγράφονται στον οδηγό για την πώληση κυπριακών αρχαιοτήτων στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Μπορεί να κατασχεθεί μια κυπριακή αρχαιότητα που βρίσκεται ήδη στις ΗΠΑ;

Ναι, αν είναι κλοπιμαίο, και για τις αρχαιότητες η έννοια αυτή φτάνει πιο μακριά απ' όσο περιμένουν οι περισσότεροι κάτοχοι. Το κυπριακό δίκαιο ορίζει ότι οι αρχαιότητες που δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί ανήκουν στο κράτος από τον οθωμανικό κανονισμό της 24ης Μαρτίου 1874, και ξανά με τους περί Αρχαιοτήτων Νόμους του 1905 και του 1935 (βλ. το λήμμα του compendium για τη νόμιμη εξαγωγή) [19]. Σύμφωνα με την απόφαση United States v. McClain (Εφετείο του Πέμπτου Περιφερειακού Κύκλου, 1977 και 1979), ένα αντικείμενο που απομακρύνθηκε από μια χώρα μετά από τέτοιο σαφή νόμο θεωρείται «κλοπιμαίο» κατά τον National Stolen Property Act, τον ομοσπονδιακό νόμο για τα κλοπιμαία, έστω κι αν το κράτος δεν το κατείχε ποτέ στην πράξη [11; 12]. Το Εφετείο του Δεύτερου Περιφερειακού Κύκλου, στο οποίο υπάγεται η Νέα Υόρκη, ακολούθησε την McClain στην υπόθεση United States v. Schultz (2003), επικυρώνοντας την καταδίκη εμπόρου αιγυπτιακών αρχαιοτήτων της Νέας Υόρκης [13].

Έτσι ένα αγγείο που βγήκε από τάφο χωρίς άδεια και εξήχθη λαθραία από την Κύπρο, μαζί και οτιδήποτε αφαιρέθηκε από τα κατεχόμενα μετά την τουρκική εισβολή του 1974, μπορεί να είναι κλοπιμαίο κατά το αμερικανικό δίκαιο, όποια κι αν είναι η ημερομηνία εισαγωγής του. Για ποινική δίωξη βάσει του νόμου αυτού απαιτείται ο κατηγορούμενος να γνώριζε ότι το αντικείμενο ήταν κλοπιμαίο και η αξία του να είναι 5.000 δολάρια ή περισσότερο [11]. Η δήμευση είναι αστική αγωγή κατά του ίδιου του αντικειμένου, και το αντικείμενο μπορεί να αφαιρεθεί χωρίς να κατηγορηθεί ποτέ ο κάτοχός του.

Αυτό συμβαίνει συχνότερα στη Νέα Υόρκη. Η Μονάδα Διακίνησης Αρχαιοτήτων (Antiquities Trafficking Unit) της Εισαγγελίας του Μανχάταν, που ιδρύθηκε το 2017, έχει ανακτήσει χιλιάδες αρχαιότητες βάσει του νόμου της Νέας Υόρκης για την κατοχή κλοπιμαίων [15]. Στις 24 Μαρτίου 2025 επέστρεψε δώδεκα αντικείμενα στην Κύπρο. Δύο περιγράφηκαν: ένα σανιδόμορφο ειδώλιο (plank figure) της 2ης χιλιετίας π.Χ. και μια φλάσκα της 3ης χιλιετίας π.Χ. «που ξεχωρίζει για το ερυθρό και μαύρο χρώμα της, το οποίο προέκυψε κατά την όπτηση». Και τα δύο είχαν βγει λαθραία από την Κύπρο και είχαν περάσει σε έναν έμπορο της Νέας Υόρκης που συνεργαζόταν με τον καταδικασμένο Λονδρέζο αρχαιοκάπηλο Robin Symes [15].

Αυτά είναι τα αντικείμενα που ένας προσεκτικός αγοραστής εξετάζει πιο αυστηρά: υλικό τάφων της Εποχής του Χαλκού, του είδους που συνδέεται περισσότερο με τα νεκροταφεία που λεηλατήθηκαν στα κατεχόμενα μετά το 1974. Το σανιδόμορφο ειδώλιο της εικόνας, αντίθετα, βρίσκεται στη Νέα Υόρκη από τότε που το Μητροπολιτικό Μουσείο αγόρασε τη Συλλογή Τσεσνόλα, τη δεκαετία του 1870.

Δεν είναι κάθε επιστροφή κατάσχεση. Τον Απρίλιο του 2023 πάνω από ογδόντα κυπριακές αρχαιότητες (πήλινα και γυάλινα αγγεία, ασβεστολιθικά γλυπτά, νομίσματα και ένα θραύσμα εκκλησιαστικής τοιχογραφίας, από το 2000 π.Χ. περίπου έως τον 18ο αιώνα μ.Χ.) παραδόθηκαν στην Πρεσβεία της Κύπρου στην Ουάσιγκτον. Ορισμένες είχαν κατασχεθεί από τις αμερικανικές αρχές· άλλες προέρχονταν από κατόχους που επέλεξαν να τις επιστρέψουν όταν έμαθαν από πού προέρχονταν [17]. Ο οδηγός μας για την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων εξηγεί πώς γίνεται μια οικειοθελής επιστροφή.

Τι έγινε στην υπόθεση των ψηφιδωτών της Κανακαριάς;

Μια έμπορος πλήρωσε πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια για κλεμμένα κυπριακά ψηφιδωτά και τα έχασε, επειδή κατά το αμερικανικό δίκαιο ο κλέφτης δεν μπορεί να μεταβιβάσει έγκυρο τίτλο κυριότητας σε κανέναν. Παραμένει η σημαντικότερη αμερικανική υπόθεση για κυπριακή πολιτιστική περιουσία. Τον Ιούλιο του 1988 η Peg Goldberg, έμπορος έργων τέχνης από την Ινδιανάπολη, πλήρωσε στο αεροδρόμιο της Γενεύης περίπου 1,08 εκατομμύρια δολάρια για τέσσερα τμήματα του ψηφιδωτού της αψίδας της Παναγίας της Κανακαριάς, του 6ου αιώνα, στη Λυθράγκωμη της Καρπασίας. Τα ψηφιδωτά είχαν αποσπαστεί από τον τοίχο της εκκλησίας στα κατεχόμενα μετά το 1974.

Η Εκκλησία της Κύπρου και η Κυπριακή Δημοκρατία κατέθεσαν αγωγή στην Ινδιάνα εναντίον της και της γκαλερί της. Το 1989 το ομοσπονδιακό πρωτοβάθμιο δικαστήριο εφάρμοσε το δίκαιο της Ινδιάνας αντί για το ελβετικό, που θα ευνοούσε την αγοράστρια, έκρινε ότι η Εκκλησία ήταν η κυρία των ψηφιδωτών και είχε προσφύγει εμπρόθεσμα, και απέρριψε την επίκληση καλής πίστης από την Goldberg, λόγω της βιαστικής συναλλαγής με άγνωστους πωλητές, της παράδοσης σε αεροδρόμιο και του τεράστιου περιθωρίου κέρδους. Το Εφετείο του Έβδομου Περιφερειακού Κύκλου επικύρωσε την απόφαση το 1990 [14]. Τα τμήματα επέστρεψαν στην Κύπρο το 1991 και βρίσκονται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο της Λευκωσίας.

Το εκκλησιαστικό υλικό (εικόνες, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, ασημένια λειτουργικά σκεύη) είναι η κυπριακή κατηγορία με τον μεγαλύτερο κίνδυνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το διεκδικούν και η Δημοκρατία και η Εκκλησία, και είναι υπό περιορισμό στα σύνορα από το 1999. Αν έχετε εικόνα ή θραύσμα τοιχογραφίας χωρίς ιστορικό πριν από το 1974, μην το δώσετε σε οίκο δημοπρασιών· γράψτε μας πρώτα, και θα σας πούμε τι βλέπουμε και πότε χρειάζεται δικηγόρος.

Πώς ελέγχουν οι αμερικανικοί οίκοι δημοπρασιών τα κυπριακά κομμάτια;

Ζητούν το ιστορικό του αντικειμένου και το ελέγχουν σε μητρώα κλεμμένων έργων τέχνης, και πολλοί αρνούνται ένα κυπριακό κομμάτι χωρίς κανένα έγγραφο. Το συμβόλαιο ανάθεσης συνήθως σας ζητά να βεβαιώσετε ότι το αντικείμενο σας ανήκει και ότι εισήχθη νόμιμα. Θα σας ζητηθεί κάθε άδεια εξαγωγής, απόδειξη, παλιός κατάλογος, ετικέτα, ασφαλιστικό έγγραφο, επιστολή ή χρονολογημένη φωτογραφία, και θα γίνει αναζήτηση στο Art Loss Register, το εμπορικό μητρώο που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι οίκοι. Οι μεγάλοι οίκοι ακολουθούν τη χρονολογική τομή του 1970 που εξετάζεται στο άρθρο Navigating the Grey (στα αγγλικά)· για το κυπριακό υλικό, η ημερομηνία με το μεγαλύτερο βάρος είναι το 1974.

Υπάρχει και ένας έλεγχος που δεν εξαρτάται από εσάς: η ίδια η Κύπρος διαβάζει τους αμερικανικούς καταλόγους δημοπρασιών. Εκτός από την υπόθεση Sloans & Kenyon, στα τέλη Μαρτίου 2026 μια κυπροαρχαϊκή πρόχους του 600 έως 480 π.Χ. αποσύρθηκε από διαδικτυακή δημοπρασία του οίκου Kleinfelter's Auction, μετά από επικοινωνία του Τμήματος Αρχαιοτήτων με τον οίκο, και επιστράφηκε μέσω της Πρεσβείας στην Ουάσιγκτον. Το Τμήμα ευχαρίστησε τον οίκο και «τον κάτοχο για την οικειοθελή επιστροφή» [18]. Μέχρι σήμερα ένα ερώτημα από την Κύπρο έχει οδηγήσει σε απόσυρση και αίτημα επιστροφής, χωρίς όμως να είναι εγγυημένο ότι θα καταλήγει πάντα έτσι.

Ένα κομμάτι με χρονολογημένη άδεια εξαγωγής ή με αριθμό του Met από τις πωλήσεις του 1928 απαντά στο ερώτημα πριν τεθεί· ένα κομμάτι που περιγράφεται ως «ιδιοκτησία ενός κυρίου» το προκαλεί. Πόσο πωλείται ένα τεκμηριωμένο κομμάτι εξηγεί ο οδηγός πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα.

Πώς γίνεται η εκτίμηση μιας κυπριακής αρχαιότητας στις ΗΠΑ;

Απευθυνθείτε σε εκτιμητή που εργάζεται σύμφωνα με τα Uniform Standards of Professional Appraisal Practice (USPAP), τα αμερικανικά επαγγελματικά πρότυπα εκτίμησης, και γνωρίζει τις αρχαιότητες, και πείτε του για ποιο σκοπό χρειάζεστε την εκτίμηση [23]. Η αγοραία αξία (fair market value), που χρησιμοποιείται για τον φόρο κληρονομιάς, τις φιλανθρωπικές δωρεές και τη διανομή μιας περιουσίας, είναι περίπου ό,τι θα πλήρωνε ένας πρόθυμος αγοραστής σε έναν πρόθυμο πωλητή. Η αξία αντικατάστασης (replacement value), που χρησιμοποιείται για την ασφάλιση, είναι συνήθως υψηλότερη, και μια δημοπρασία σπάνια τη φτάνει.

Ο εκτιμητής τιμολογεί το αντικείμενο και εκεί σταματά: η εκτίμηση ενός ληκυθίου Λευκής Γραπτής δεν λέει τίποτα για το πώς έφυγε από την Κύπρο, και ένας αγοραστής ή ένα μουσείο θα ζητήσει ούτως ή άλλως το ιστορικό του. Φορολογικά, τα κέρδη από αρχαιότητες αντιμετωπίζονται ως κέρδη από συλλεκτικά αντικείμενα (collectibles), και τα κληρονομημένα αντικείμενα παίρνουν κανονικά ως αφετηρία την αξία τους κατά την ημερομηνία του θανάτου, ένας λόγος που η εκτίμηση της κληρονομιάς έχει σημασία· ρωτήστε φοροτεχνικό για τη δική σας περίπτωση. Οι εκτελεστές διαθήκης θα βρουν περισσότερα στον οδηγό για τις αρχαιότητες σε κληρονομιά.

Μπορώ να δωρίσω μια κυπριακή αρχαιότητα σε αμερικανικό μουσείο με φοροαπαλλαγή;

Μπορείτε, αλλά ένα αμερικανικό μουσείο τέχνης συνήθως θα τη δεχτεί μόνο με έγγραφα που δείχνουν ότι βρισκόταν εκτός Κύπρου πριν από τις 17 Νοεμβρίου 1970 ή ότι εξήχθη νόμιμα μετά από αυτή την ημερομηνία. Αυτόν τον κανόνα υιοθέτησε το 2008 η Association of Art Museum Directors (AAMD), η ένωση των διευθυντών αμερικανικών μουσείων τέχνης· από το 2013 τα μέλη της πρέπει να δημοσιεύουν κάθε εξαίρεση, με όλο το γνωστό ιστορικό κυριότητας, στο AAMD Object Registry [22]. Επειδή η Κύπρος έδινε άδειες εξαγωγής έως το 1996, μια άδεια εξαγωγής του Τμήματος Αρχαιοτήτων από τις δεκαετίες του 1970 ή του 1980 ικανοποιεί το δεύτερο σκέλος.

Για την έκπτωση από το φορολογητέο, μια δωρεά αξίας άνω των 5.000 δολαρίων χρειάζεται εκτίμηση από αναγνωρισμένο εκτιμητή (qualified appraisal), με ημερομηνία όχι νωρίτερα από 60 ημέρες πριν από τη δωρεά, και το Τμήμα B του εντύπου IRS Form 8283 υπογεγραμμένο από το μουσείο. Για έργα τέχνης αξίας 20.000 δολαρίων ή περισσότερο η πλήρης εκτίμηση επισυνάπτεται στη φορολογική δήλωση, και αν το μουσείο διαθέσει το αντικείμενο μέσα σε τρία χρόνια, το δηλώνει με το έντυπο Form 8282 [21]. Ο οδηγός για την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων, που αναφέρθηκε παραπάνω, καλύπτει αναλυτικά τις δωρεές.

Κι αν το κομμάτι βρίσκεται στην Κύπρο ή στην Ελλάδα;

Τότε οι αμερικανικοί κανόνες για την κατοχή και την πώληση δεν είναι αυτοί που μετρούν. Στην Κύπρο και στην Ελλάδα η κατοχή και η μεταβίβαση αρχαιοτήτων ρυθμίζονται από ειδική νομοθεσία, και ένα κομμάτι μπορεί να πωληθεί μόνο σε συγκεκριμένες περιστάσεις, ενώ η εξαγωγή του για πώληση στις ΗΠΑ ουσιαστικά δεν επιτρέπεται. Ο οδηγός για την κατοχή και την πώληση αρχαιοτήτων σε Κύπρο και Ελλάδα εξηγεί τι ισχύει. Πριν κάνετε οτιδήποτε, γράψτε μας: θα σας πούμε πού βρίσκεται η δική σας περίπτωση και, αν χρειαστεί, σε ποιον να απευθυνθείτε.

Τι πρέπει να κάνει πρώτα ένας κάτοχος στις ΗΠΑ;

1. Μην κάνετε τίποτα μη αναστρέψιμο. Μην καθαρίσετε, μην επισκευάσετε, μη χωρίσετε μια ομάδα αντικειμένων και μην καταχωρίσετε τίποτα στο διαδίκτυο ακόμη.
2. Βεβαιωθείτε ότι είναι κυπριακό και αρχαίο. Στείλτε μας φωτογραφίες και συγκρίνετέ το με τους οδηγούς μας για την αναγνώριση της κυπριακής κεραμικής και για τα αντίγραφα και τις πλαστές αρχαιότητες. Αν δεν ξέρετε πώς έφτασε το κομμάτι στην οικογένειά σας, πείτε μας και αυτό.
3. Συγκεντρώστε και χρονολογήστε τα έγγραφα: αριθμούς αδειών εξαγωγής, μολύβδινες σφραγίδες εξαγωγής, αποδείξεις του πωλητηρίου, ετικέτες αδειούχων εμπόρων όπως ο Κολοκασίδης, αριθμούς του Met ή του Τσεσνόλα, καταλόγους, τιμολόγια, ασφαλιστικά έγγραφα, διαθήκες, επιστολές και χρονολογημένες φωτογραφίες. Τα δύο ερωτήματα είναι πότε έφυγε από την Κύπρο και πότε έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες.
4. Συγκρίνετε την ημερομηνία άφιξης στις ΗΠΑ με τον πίνακα παραπάνω. Αν έφτασε πριν από τα μέσα Ιουλίου 2002 (κεραμική και γλυπτική) ή πριν από τον Απρίλιο του 1999 (εκκλησιαστικά αντικείμενα), η συμφωνία δεν το αφορά.
5. Πριν προσφέρετε οτιδήποτε προέρχεται από τα κατεχόμενα, ή οποιοδήποτε εκκλησιαστικό αντικείμενο χωρίς ιστορικό πριν από το 1974, γράψτε μας· θα σας πούμε τι βλέπουμε και θα σας παραπέμψουμε σε δικηγόρο αν χρειάζεται.
6. Ζητήστε το σωστό είδος εκτίμησης: αγοραία αξία για κληρονομιά ή δωρεά, αξία αντικατάστασης για ασφάλιση.
7. Επιλέξτε δρόμο: πώληση μέσω οίκου που ζητά ιστορικό κυριότητας και κάνει ελέγχους (ο βήμα προς βήμα οδηγός μας για την πώληση μιας κληρονομημένης κυπριακής συλλογής, στα αγγλικά, σας καθοδηγεί), δωρεά σε μουσείο ή επιστροφή στην Κύπρο.
8. Γνωστοποιήστε γραπτώς τα πάντα στον αγοραστή ή στον οίκο δημοπρασιών, μαζί με τα κενά.
9. Αν ένας οίκος αποσύρει ένα κομμάτι ή επικοινωνήσει μαζί σας η Κύπρος, αφήστε το αντικείμενο εκεί που βρίσκεται και γράψτε μας αμέσως· θα σας εξηγήσουμε τι σημαίνει και θα σας παραπέμψουμε σε δικηγόρο ειδικευμένο στην πολιτιστική κληρονομιά.