Επιστροφή αρχαίων στην Κύπρο ή δωρεά σε μουσείο: πώς γίνεται

Στις 30 Νοεμβρίου 2024, στην πρεσβεία της Κύπρου στη Βιέννη, ένας ιδιώτης από την Αυστρία που είχε κληρονομήσει μια συλλογή αρχαιοτήτων παρέδωσε 69 αντικείμενα στην Υφυπουργό Πολιτισμού της Κύπρου, Βασιλική Κασσιανίδου. Τα αντικείμενα κάλυπταν την περίοδο από την Εποχή του Χαλκού ως την οθωμανική εποχή: αγγεία, θραύσματα από λίθινα και πήλινα ειδώλια, γυάλινα μυροδοχεία, ένα οστέινο πιρούνι, μια πίπα καπνού. Ο κληρονόμος είχε επικοινωνήσει με τις κυπριακές αρχές στην Αυστρία μόλις του περιήλθε η κληρονομιά. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων μελέτησε τα αντικείμενα, επιβεβαίωσε ότι είχαν φύγει από την Κύπρο χωρίς άδεια εξαγωγής και ευχαρίστησε τον κάτοχο στην ανακοίνωσή του. Το όνομά του δεν δημοσιεύτηκε ποτέ [6].

Έτσι γίνεται συνήθως μια επιστροφή στην Κύπρο: μια επιστολή ή ένα τηλεφώνημα, μερικές φωτογραφίες, μια παράδοση σε πρεσβεία και ένα ευχαριστώ. Ο οδηγός αυτός περιγράφει τα βήματα, σε ποιον απευθύνεστε, τι σημαίνει η επιστροφή για τον κάτοχο, και τις άλλες επιλογές μιας οικογένειας: δωρεά σε μουσείο στην Κύπρο, στην Ελλάδα ή αλλού, δανεισμό, ή παραχώρηση σε πανεπιστημιακή συλλογή για διδασκαλία. Για όσους ζουν στην Κύπρο ή στην Ελλάδα υπάρχει και ξεχωριστή ενότητα για τη δωρεά ή την παράδοση στο κράτος.

Πώς επιστρέφω αρχαίο στην Κύπρο;

Γράψτε μας πρώτα: θα σας βοηθήσουμε να ετοιμάσετε το μήνυμα προς το Τμήμα Αρχαιοτήτων στη Λευκωσία ή προς την πλησιέστερη πρεσβεία ή ύπατη αρμοστεία της Κύπρου. Στο μήνυμα αυτό στέλνετε φωτογραφίες και ό,τι ξέρετε για την ιστορία των αντικειμένων, και τα παραδίδετε αυτοπροσώπως όταν σας ζητηθεί. Δεν υπάρχει έντυπο αίτησης ούτε τέλος. Όλες οι επιστροφές από ιδιώτες που έχουν δημοσιοποιηθεί από το 2021 ακολούθησαν περίπου αυτά τα βήματα:

1. Αφήστε τα αντικείμενα όπως είναι. Μην τα καθαρίσετε, μην τα κολλήσετε, μην τα επιδιορθώσετε, και κρατήστε κάθε ομάδα μαζί. Ετικέτες, χαρτί περιτυλίγματος, κουτιά και παλιοί φάκελοι είναι τεκμήρια: ένας αριθμός με μελάνι ή μια μολύβδινη σφραγίδα στη λαβή μπορεί να χρονολογήσει τη στιγμή που ένα αγγείο έφυγε από το νησί.
2. Φωτογραφίστε κάθε κομμάτι από διάφορες πλευρές, με έναν χάρακα μέσα στο κάδρο, και φτιάξτε έναν κατάλογο: τι είναι το καθένα, τι διαστάσεις έχει και τι είναι γραμμένο πάνω του.
3. Καταγράψτε την ιστορία της οικογένειας. Ποιος έφερε τα αντικείμενα, πότε έζησε στην Κύπρο, από πού τα αγόρασε, και ποια χαρτιά σώζονται: μια άδεια εξαγωγής, μια απόδειξη από αρχαιοπώλη, ένα γράμμα, μια φωτογραφία με τα κομμάτια πάνω στο τζάκι το 1962. Ο οδηγός μας για τις άδειες εξαγωγής, τις σφραγίδες και τις ετικέτες δείχνει πώς μοιάζουν αυτά τα χαρτιά.
4. Κάντε την πρώτη επαφή με το Τμήμα ή με την πρεσβεία (τα στοιχεία είναι πιο κάτω), αφού δούμε μαζί τα αντικείμενα αν το θέλετε. Γράψτε απλά ότι θέλετε να επιστρέψετε τα αντικείμενα και επισυνάψτε τις φωτογραφίες.
5. Παραδώστε τα στην πρεσβεία, στην ύπατη αρμοστεία ή στο Τμήμα όταν σας καλέσουν. Τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνει η Κύπρος.

Αν δεν είστε βέβαιοι τι έχετε, στείλτε μας πρώτα φωτογραφίες· μια σύντομη αναγνώριση κάνει πολύ πιο εύκολο το πρώτο μήνυμα προς την Κύπρο.

Τμήμα Αρχαιοτήτων ή πρεσβεία της Κύπρου: σε ποιον απευθύνομαι;

Και οι δύο δρόμοι είναι σωστοί. Για όσους ζουν εκτός Κύπρου η πρεσβεία είναι συνήθως ο πιο εύκολος. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων υπάγεται από το 2023 στο Υφυπουργείο Πολιτισμού. Τα γραφεία του βρίσκονται στην οδό Μίκη Θεοδωράκη 1 (πρώην λεωφόρος Μουσείου) στη Λευκωσία, η ηλεκτρονική του διεύθυνση είναι antiquitiesdept@da.culture.gov.cy και η ιστοσελίδα του culture.gov.cy/da, με στοιχεία Οκτωβρίου 2026 [2]. Από όποια πόρτα κι αν ξεκινήσετε, τα αντικείμενα τα εξετάζουν οι αρχαιολόγοι του Τμήματος.

Στην πράξη, όλες οι επιστροφές από ιδιώτες εκτός Κύπρου που έχουν δημοσιοποιηθεί έγιναν μέσω διπλωματικής αποστολής: των πρεσβειών στην Ουάσινγκτον, στο Βερολίνο και στη Βιέννη, και στη Βρετανία του μορφωτικού τμήματος της Ύπατης Αρμοστείας της Κύπρου στο Λονδίνο, που έχει παραλάβει από μεμονωμένα αγγεία ως κούτες με εκατό αντικείμενα [3][5][6][7]. Όσοι ζείτε στην Ελλάδα μπορείτε να απευθυνθείτε στην πρεσβεία της Κύπρου στην Αθήνα. Κάποιοι κάτοχοι χρησιμοποίησαν ενδιάμεσο. Η Katherine Grayson Wilkins συνεργάστηκε με το Κυπριακό Αμερικανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Ερευνών (CAARI) στη Λευκωσία και τη διευθύντριά του, Lindy Crewe [3]· ο John Gomperts ζήτησε τη συμβουλή ενός πανεπιστημιακού που μελετά το παράνομο εμπόριο [4].

Αυτόν τον ρόλο μπορούμε να τον αναλάβουμε κι εμείς. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα αντικείμενα, να σας βοηθήσουμε να συγκεντρώσετε την ιστορία και τα χαρτιά τους, και να γράψουμε μαζί σας το πρώτο μήνυμα προς το Τμήμα ή την πρεσβεία. Δεν εκπροσωπούμε κανέναν νομικά, και συνεργαζόμαστε ανοιχτά με το Τμήμα Αρχαιοτήτων, γι' αυτό δεν μπορούμε να προσφέρουμε να κρατήσουμε μια επιστροφή κρυφή από αυτό.

Ποιοι έχουν επιστρέψει κυπριακές αρχαιότητες και τι απέγιναν;

Οι περισσότεροι ιδιώτες που επέστρεψαν αντικείμενα ήταν κληρονόμοι, αρκετοί από αυτούς με κομμάτια που ένας διπλωμάτης ή υπάλληλος της οικογένειας έφερε από την Κύπρο τη δεκαετία του 1960. Σε κανέναν δεν αποδόθηκε κατηγορία. Οι περιπτώσεις που έχουν δημοσιοποιηθεί:

Ο Gomperts διάβαζε ρεπορτάζ για λεηλατημένες αρχαιότητες, ανησύχησε μήπως είχε πρόβλημα με τις αρχές, και αποφάσισε μαζί με τα δύο αδέλφια του να επιστρέψουν τα πάντα. «Μας φάνηκε το σωστό», είπε· «έχουμε αυτά τα κομμάτια, 2.500 χρόνων, από άλλες χώρες· ας δούμε αν μπορούμε να τα δώσουμε πίσω» [4]. Τίποτα στα δημοσιεύματα δεν δείχνει ότι κάποια αρχή τον αντιμετώπισε διαφορετικά από έναν δωρητή.

Από το 2025 εμφανίζεται και ένα δεύτερο μοτίβο. Λειτουργοί του Τμήματος παρακολουθούν τις διαδικτυακές πωλήσεις στη Βρετανία και, όταν εντοπίσουν ένα κομμάτι που τους προβληματίζει, επικοινωνούν με τον οίκο δημοπρασιών. Ένα ληκύθιο του 750 π.Χ. περίπου, που είχε δοθεί προς πώληση σε οίκο στην περιοχή Cotswolds, αποσύρθηκε τον Νοέμβριο του 2025 και φυλάχτηκε στην Ύπατη Αρμοστεία ώσπου το Τμήμα να το συνοδεύσει πίσω [8]· ένα Δίχρωμο (Bichrome) ποδωτό κύπελλο ακολούθησε τον Φεβρουάριο του 2026 [9], και το Δακτυλιόποδο ληκύθιο του πίνακα επιστράφηκε αφού είχε ήδη πουληθεί [10]. Όσοι σχεδιάζουν πώληση καλό είναι να το γνωρίζουν· ο οδηγός για την πώληση στο Ηνωμένο Βασίλειο το εξηγεί. Το 2024 ένας αρχαιοπώλης του Λονδίνου, ο Κώστας Παρασκευαΐδης, αγόρασε σε γερμανική δημοπρασία ένα αγγείο της Μέσης Εποχής του Χαλκού, που είχε καταγραφεί τελευταία φορά στην Αμμόχωστο πριν από το 1974, ακριβώς για να το επιστρέψει.

Θα έχω πρόβλημα αν επιστρέψω αρχαία στην Κύπρο;

Κανείς από όσους επέστρεψαν αρχαία οικειοθελώς, σε όσες περιπτώσεις έχουν δημοσιοποιηθεί, δεν διώχθηκε ούτε κατηγορήθηκε· οι ανακοινώσεις του Τμήματος τους ευχαριστούν ονομαστικά ή, αν το προτιμούν, ανώνυμα [3][6][7]. Αυτό το ιστορικό είναι η τίμια βάση για να ησυχάσετε· επίσημη εγγύηση δεν υπάρχει, και δεν μπορούμε να δώσουμε εμείς.

Ο φόβος στηρίζεται συνήθως σε μια σύγχυση ανάμεσα στο να έχει κανείς ένα αντικείμενο και στο να το έβγαλε ο ίδιος από τη χώρα. Κατά το κυπριακό δίκαιο, οι αρχαιότητες που βρίσκονταν ακόμη στο έδαφος όταν τέθηκε σε ισχύ ο περί Αρχαιοτήτων Νόμος, την 1η Ιανουαρίου 1935, ανήκουν στο κράτος, και από το 1935 κάθε εξαγωγή χρειαζόταν άδεια του Διευθυντή Αρχαιοτήτων [1]. Επί εξήντα χρόνια η άδεια αυτή ήταν ρουτίνα: το Τμήμα έδινε άδειες σε αρχαιοπώλες, το Κυπριακό Μουσείο είχε δικό του πωλητήριο, και οι επισκέπτες έπαιρναν μαζί τους αγγεία με αριθμημένη άδεια, ώσπου η τροποποίηση του 1996 σταμάτησε την ιδιωτική εξαγωγή (η ιστορία του δικαίου της εξαγωγής περιγράφει κάθε στάδιο). Επομένως:

• Ένα κομμάτι που εξήχθη με άδεια, ή πριν από το 1935 με τους κανόνες της εποχής, ανήκει νόμιμα στον κάτοχό του στο εξωτερικό. Η Κύπρος δεν έχει αξίωση πάνω του. Η επιστροφή του είναι δωρεά, και η ανακοίνωση του Βερολίνου το 2024 περιέγραψε την επιστροφή χωρίς καμία διαπίστωση παρανομίας [5].
• Ένα κομμάτι που βγήκε χωρίς άδεια μετά το 1935 εξήχθη παράνομα κατά το κυπριακό δίκαιο, όποιος κι αν το μετέφερε. Το Τμήμα το λέει όταν ισχύει, όπως έκανε για την ομάδα από την Αυστρία και για την παρτίδα του Λονδίνου τον Δεκέμβριο του 2024, που κατά την περιγραφή του βγήκαν παράνομα «τις δεκαετίες του 1960 και του 1970» [6][7]. Όποιος τα επιστρέφει είναι ο κληρονόμος, όχι αυτός που τα εξήγαγε, και στις δύο περιπτώσεις τον ευχαρίστησαν.

Εκτός Κύπρου, το να έχει κανείς στο σπίτι ένα παλιό αντικείμενο σπάνια είναι από μόνο του αδίκημα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο νόμος Dealing in Cultural Objects (Offences) Act 2003 τιμωρεί την ανέντιμη εμπορία αντικειμένου που ο έμπορος γνωρίζει ή πιστεύει ότι είναι «μολυσμένο» (tainted), και εφαρμόζεται μόνο σε αντικείμενα που αφαιρέθηκαν ή ανασκάφηκαν παράνομα από τις 30 Δεκεμβρίου 2003 και μετά [12]. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι περιορισμοί εισαγωγής που συμφωνήθηκαν με την Κύπρο το 2002 αφορούν αντικείμενα που εισήχθησαν αφότου ίσχυσαν· ο οδηγός για την πώληση στις ΗΠΑ εξετάζει τις κατασχέσεις και τις οριακές υποθέσεις. Για όσους ζουν στην Κύπρο ή στην Ελλάδα ισχύουν άλλοι κανόνες, που εξηγούνται πιο κάτω και στον οδηγό μας για την κατοχή και την πώληση αρχαίων σε Κύπρο και Ελλάδα. Πρόκειται για γενική πληροφόρηση και όχι για νομική συμβουλή. Αν η περίπτωσή σας αφορά πρόσφατες αγορές, διαφωνία ανάμεσα σε κληρονόμους ή αίτημα της αστυνομίας, γράψτε μας και θα σας υποδείξουμε δικηγόρο με εμπειρία στην πολιτιστική κληρονομιά.

Το μεγαλύτερο μέρος του κυπριακού υλικού στο εξωτερικό έφυγε από το νησί νόμιμα, συχνά με χαρτιά που πετάχτηκαν αργότερα ή με μολύβδινες σφραγίδες που κόπηκαν επειδή χαλούσαν την όψη του αγγείου (δείτε το Licence No. 7070, στα αγγλικά). Οι οικογένειες επιστρέφουν και νόμιμα και παράνομα εξαχθέντα κομμάτια, και η Κύπρος τα δέχεται με τον ίδιο τρόπο.

Ποιος πληρώνει την επιστροφή;

Στις περιπτώσεις που έχουν δημοσιοποιηθεί, ο κάτοχος έφερε τα αντικείμενα στην πρεσβεία ή στην ύπατη αρμοστεία, και η Κύπρος τα μετέφερε στο νησί μέσω του Τμήματος, του Υπουργείου Εξωτερικών και των διπλωματικών της αποστολών [7][8]. Καμία ανακοίνωση δεν αναφέρει τέλος ή έξοδα αποστολής που να χρεώθηκαν στον κάτοχο.

Για μια μεγάλη ομάδα, ή για κάτοχο που ζει μακριά από πρεσβεία, ρωτήστε την αποστολή πώς θέλει να παραλάβει τα αντικείμενα πριν τα μετακινήσετε. Μην ταχυδρομήσετε μόνοι σας αρχαία στο εξωτερικό: η αποστολή πέρα από σύνορα μπορεί να χρειάζεται δική της άδεια εξαγωγής, και ένα δέμα με σπασμένα όστρακα δεν βοηθά κανέναν.

Δέχεται η Κύπρος ό,τι της προσφέρω;

Όχι πάντα με τους όρους του κατόχου. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι του Άγγλου συλλέκτη David Johnson, που πρόσφερε τη συλλογή του από κυπριακές αρχαιότητες στο κράτος από το 2016 περίπου. Κατά την αφήγηση του Johnson, ζήτησε μόνο να μείνει η συλλογή ενωμένη και να μη μοιραστεί στις αποθήκες, και το Τμήμα δεν μπορούσε να το δεχτεί· πρόσφερε επίσης να αγοράζει ο ίδιος αντικείμενα για το Κυπριακό Μουσείο, και η πρόταση αυτή απορρίφθηκε. Το Τμήμα έδωσε τη δική του εκδοχή σε δήλωση της Διευθύντριας Αρχαιοτήτων, Μαρίνας Σολομίδου-Ιερωνυμίδου, στις 7 Ιανουαρίου 2019: «θα δεχόταν ευχαρίστως» μια δωρεά περίπου εκατό αντικειμένων της Εποχής του Χαλκού, αλλά δεν μπορούσε να εμπλακεί στην έγκριση αγορών «από άγνωστες πηγές» [11]. Ο Johnson συμφώνησε τελικά με την Ιερά Μονή Κύκκου, στο Τρόοδος, να περάσει η συλλογή στο μουσείο της, με το μεγαλύτερο μέρος της σε έκθεση.

Η περίπτωση δείχνει τι παραδίδει κανείς μαζί με τα αντικείμενα. Όταν ένα κομμάτι δοθεί στο κράτος, το Τμήμα αποφασίζει πού θα πάει, αν θα εκτεθεί και αν μια ομάδα θα μείνει μαζί, και μεγάλο μέρος όσων δέχεται η Κύπρος καταλήγει στις μελετητικές συλλογές και όχι στις αίθουσες. Όποιος νοιάζεται για κάτι από αυτά πρέπει να ρωτήσει πριν αλλάξει οτιδήποτε χέρια, και να είναι έτοιμος για την απάντηση.

Δύο ακόμη πράγματα μπορούν να περιπλέξουν μια προσφορά. Ένα σύγχρονο αντίγραφο, από τα χιλιάδες που πουλήθηκαν σε τουρίστες, δεν είναι δώρο για μια εθνική συλλογή· ο οδηγός για τα αντίγραφα και τις πλαστές αρχαιότητες δείχνει πώς να τα ξεχωρίσετε. Οι εκκλησιαστικές εικόνες και οι τοιχογραφίες μπορεί να αφορούν και την Εκκλησία της Κύπρου εκτός από το κράτος, ιδίως αν προέρχονται από ναούς στα κατεχόμενα (δείτε τη λεηλασία στα κατεχόμενα της Κύπρου, στα αγγλικά).

Δωρεά αρχαιοτήτων σε μουσείο στην Κύπρο: γίνεται;

Ναι, και για τα κρατικά μουσεία η διαδικασία είναι ίδια με την επιστροφή. Το Κυπριακό Μουσείο στη Λευκωσία και τα επαρχιακά μουσεία στη Λάρνακα, στη Λεμεσό, στην Πάφο και αλλού λειτουργούν υπό το Τμήμα Αρχαιοτήτων, άρα το Τμήμα δέχεται τη δωρεά και αποφασίζει πού θα πάνε τα αντικείμενα. Το προηγούμενο είναι παλιό: το 1984 ο Βάσος και η Μπάρμπαρα Λυσσαρίδη δώρισαν στο Κυπριακό Μουσείο «μεγάλο μέρος της ιδιωτικής τους συλλογής, δεόντως καταγεγραμμένης», και τα κομμάτια εισήχθησαν στο μουσείο σε δόσεις μέσα στη χρονιά [13]. Κανένα μουσείο δεν υπόσχεται ότι θα εκθέσει μια δωρεά, και ο δωρητής δεν πρέπει να θέτει την έκθεση ως όρο.

Στην Κύπρο υπάρχουν επίσης μουσεία ιδρυμάτων και ιδιωτών, ανάμεσά τους το Μουσείο Πιερίδη στη Λάρνακα (που στηρίζεται σε συλλογή η οποία ξεκίνησε το 1839) και το Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου στη Λευκωσία. Οι αρχαιότητες που κατέχουν ιδιώτες στο νησί υπάγονται στον περί Αρχαιοτήτων Νόμο, γι' αυτό, πριν στείλετε οτιδήποτε σε ένα από αυτά τα μουσεία, γράψτε μας πρώτα: θα σας πούμε πώς να πλησιάσετε το Τμήμα και το μουσείο.

Δωρεά ή παράδοση στο κράτος σε Κύπρο και Ελλάδα: τι ισχύει;

Αν τα αντικείμενα βρίσκονται ήδη στην Κύπρο ή στην Ελλάδα, η δωρεά περνά από τον νόμο της χώρας όπου βρίσκονται. Ο οδηγός μας για την κατοχή και την πώληση αρχαίων σε Κύπρο και Ελλάδα τα εξηγεί αναλυτικά· εδώ τα βασικά.

Στην Κύπρο. Μια αρχαιότητα καταγεγραμμένη στο Τμήμα Αρχαιοτήτων (στους καταλόγους του 1973 ή του 1996) μπορεί να δοθεί στο κράτος ή σε μουσείο ιδρύματος· όποιος τη διαθέτει και όποιος την παραλαμβάνει ενημερώνουν τον Διευθυντή μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες (άρθρο 33(4)) [20]. Για αρχαιότητα που δεν περιλήφθηκε ποτέ σε κατάλογο, ο νόμος θεωρεί την κατοχή αδίκημα, εκτός αν ο κάτοχος αποδείξει ότι την απέκτησε νόμιμα (άρθρο 33(3)) [20]. Εδώ η σωστή πορεία εξαρτάται από το αντικείμενο, από το πώς ήρθε στην οικογένεια και από τα χαρτιά που σώζονται. Πολλά τέτοια κομμάτια αποδεικνύονται αντίγραφα ή νεότερα, και τότε ο νόμος δεν εφαρμόζεται. Γράψτε μας πρώτα: θα αναγνωρίσουμε τι έχετε και θα σας βοηθήσουμε να πλησιάσετε το Τμήμα με τον σωστό τρόπο.

Στην Ελλάδα. Τα κινητά αρχαία έως το 1453 ανήκουν στο Δημόσιο και ο ιδιώτης τα έχει με άδεια κατοχής (άρθρα 21 και 23) [21]. Όποιος έχει άδεια κατοχής μπορεί να παραδώσει το αντικείμενο στην αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων ή να το μεταβιβάσει σε μουσείο· η μεταβίβαση γίνεται με ενημέρωση της Υπηρεσίας και ο νέος κάτοχος παίρνει δική του άδεια (άρθρο 28(1)) [21]. Κυπριακά αρχαία που εισήχθησαν νόμιμα στην Ελλάδα μένουν σε ιδιωτική κυριότητα (άρθρο 33(3)), και ο ιδιοκτήτης μπορεί να τα δωρίσει· αν θέλει να τα πουλήσει, το Δημόσιο έχει δικαίωμα προτίμησης (άρθρο 28(5)). Ένα κομμάτι που δεν δηλώθηκε ποτέ πρέπει να δηλωθεί (άρθρο 24(1)), και η παράλειψη τιμωρείται (άρθρο 58) [21]. Γι' αυτό, πριν από κάθε βήμα, γράψτε μας και θα σας πούμε πώς να το κάνετε σωστά. Αν θέλετε να επιστρέψετε στην Κύπρο ένα κομμάτι που βρίσκεται στην Ελλάδα, μην το στείλετε μόνοι σας: η έξοδος αρχαίου από την Ελλάδα χρειάζεται άδεια (άρθρο 34) [21]. Ο πιο απλός δρόμος είναι η πρεσβεία της Κύπρου στην Αθήνα, και μπορούμε να ετοιμάσουμε μαζί σας το πρώτο μήνυμα.

Και στις δύο χώρες το πρώτο βήμα είναι το ίδιο: να ξέρετε τι ακριβώς έχετε. Ο οδηγός για την αναγνώριση της αρχαίας κυπριακής κεραμικής δίνει τα πρώτα στοιχεία.

Δέχεται δωρεά ένα μουσείο στο εξωτερικό;

Μόνο αν το αντικείμενο συνοδεύεται από τεκμήρια ότι έφυγε από την Κύπρο πριν από το 1970 ή εξήχθη νόμιμα, και πολλά οικογενειακά κομμάτια δεν τα έχουν. Οι δωρεές κρίνονται με το ίδιο κριτήριο όπως οι αγορές. Η Association of Art Museum Directors (AAMD), τα μέλη της οποίας διευθύνουν τα περισσότερα μεγάλα αμερικανικά μουσεία τέχνης, εφαρμόζει τους κανόνες της στην απόκτηση «με αγορά, δωρεά, κληροδότημα ή ανταλλαγή» και ζητά η έρευνα για το ιστορικό κυριότητας (provenance) να δείχνει ότι ένα έργο βρισκόταν έξω από τη χώρα της σύγχρονης ανεύρεσής του πριν από τις 17 Νοεμβρίου 1970 ή εξήχθη νόμιμα μετά [14]. Ο δωρητής παραδίδει όσα τεκμήρια έχει, και το μουσείο δημοσιεύει την απόκτηση στο διαδίκτυο μαζί με το ιστορικό κυριότητας του αντικειμένου [14].

Τα βρετανικά μουσεία ακολουθούν τις οδηγίες του DCMS του 2005, κατά τις οποίες ένα μουσείο αποκτά ή δανείζεται ένα αντικείμενο μόνο αν είναι «βέβαιο» ότι δεν ανασκάφηκε ή εξήχθη παράνομα μετά το 1970, και ζητά από τον δωρητή γραπτά τεκμήρια: άδεια εξαγωγής, δημοσίευση πριν από το 1970, διαθήκη ή κατάλογο, παλιά φωτογραφία [15]. Όταν μια οικογένεια προσφέρει ολόκληρη συλλογή, κάθε κομμάτι εξετάζεται χωριστά, και τα κομμάτια χωρίς τεκμήρια απορρίπτονται ακόμη και μέσα σε ένα κληροδότημα [15]. Τα μουσεία χτίστηκαν από δωρεές της παλαιότερης εποχής. Μια φιάλη Ερυθρής Στιλβωτής (Red Polished) κεραμικής από την Αγία Παρασκευή μπήκε στο Βρετανικό Μουσείο το 1888 ως δωρεά του συνταγματάρχη Falkland Warren, τότε Αρχιγραμματέα της βρετανικής διοίκησης στην Κύπρο και, παράλληλα, δραστήριου ανασκαφέα και εμπόρου.

Ένα μουσείο που αρνείται δεν κατηγορεί κανέναν. Οι συνήθεις λόγοι είναι η έλλειψη τεκμηρίων πριν από το 1970, ο κίνδυνος για τη φήμη του από μια αξίωση της Κύπρου, η υποχρέωση να δημοσιεύσει τη δωρεά και την ιστορία της, και απλώς ο χώρος: ένα μουσείο με ράφια γεμάτα Λευκά Γραπτά (White Painted) ληκύθια δεν έχει ανάγκη άλλο ένα χωρίς γνωστό τόπο εύρεσης.

Οι ίδιες οδηγίες περιέχουν μια διάταξη που βοηθά τις οικογένειες με ένα αμφίβολο κομμάτι. «Όταν προσφέρεται ως δωρεά ένα αντικείμενο που δεν μπορεί να γίνει δεκτό, το μουσείο μπορεί, με τη συμφωνία του δωρητή, να το παραλάβει προσωρινά με σκοπό να το επιστρέψει στη χώρα προέλευσης»· δεν πρέπει να το εντάξει στη συλλογή του ούτε να το κρατήσει περισσότερο από όσο χρειάζεται [15]. Ένας Βρετανός επιμελητής μπορεί λοιπόν να παραλάβει το αντικείμενο από εσάς και να το διαβιβάσει στην Κύπρο.

Υπάρχουν φορολογικά οφέλη από δωρεά αρχαιοτήτων;

Μερικές φορές, για δωρεές σε μουσεία· σπάνια για επιστροφές στην Κύπρο, γιατί οι ελαφρύνσεις ανταμείβουν δωρεές σε φιλανθρωπικούς οργανισμούς και στο έθνος, και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Ο πίνακας αφορά φορολογούμενους στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ· για Κύπρο ή Ελλάδα ρωτήστε τον λογιστή σας πριν υπολογίσετε σε οποιαδήποτε ελάφρυνση.

Λίγα συνηθισμένα κυπριακά αγγεία ή ειδώλια περνούν το όριο της εξέχουσας σημασίας, και κανένα μουσείο δεν δέχεται μια δωρεά για τη φορολογική της αξία· πρώτα ελέγχεται το ιστορικό κυριότητας. Οι εκτελεστές διαθήκης και οι κληρονόμοι ας διαβάσουν τον οδηγό για τις αρχαιότητες σε κληρονομιά, όποιος υπολογίζει σε έκπτωση χρειάζεται φοροτεχνικό σύμβουλο, και ο οδηγός πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα εξηγεί τι καθορίζει την τιμή.

Μπορώ να δανείσω αρχαία σε μουσείο αντί να τα δωρίσω;

Ένας μακροχρόνιος δανεισμός κρατά την κυριότητα στην οικογένεια και φέρνει τα αντικείμενα μπροστά στο κοινό, και ταιριάζει σε μια τεκμηριωμένη συλλογή της οποίας οι κάτοχοι δεν είναι ακόμη έτοιμοι να αποφασίσουν. Το πρότυπο είναι ο Θάνος Ζιντίλης, Κύπριος επιχειρηματίας στο Άμστερνταμ, που το 2002, με τη συναίνεση του κυπριακού κράτους, παραχώρησε τον πυρήνα της συλλογής του, περίπου χιλίων αντικειμένων, σε μακροχρόνιο δανεισμό στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα, όπου εκτίθεται από το 2004 και έχει δημοσιευτεί ολόκληρη [18]. Ο δανεισμός περνά από τους ίδιους ελέγχους με τη δωρεά: οι βρετανικές οδηγίες καλύπτουν εξίσου τη «συλλογή και τον δανεισμό» [15].

Δέχονται τα πανεπιστήμια αρχαία για διδασκαλία;

Ίσως, αν η ιστορία τους είναι σαφής. Τα πανεπιστημιακά μουσεία εφαρμόζουν το ίδιο κριτήριο του 1970, αλλά πολλά τμήματα αρχαιολογίας και κλασικών σπουδών κρατούν και συλλογές για χρήση στο μάθημα, με όστρακα, λύχνους και απλές πρόχους που οι φοιτητές μπορούν να πιάσουν στα χέρια τους. Αυτές είναι η πιο ρεαλιστική στέγη για ταπεινό υλικό με καλή ιστορία. Γράψτε στον επιμελητή ή στο τμήμα, με φωτογραφίες και την ιστορία της οικογένειας, πριν προσφέρετε οτιδήποτε. Στην Κύπρο και στην Ελλάδα ισχύουν και εδώ όσα είπαμε πιο πάνω για τη μεταβίβαση.

Ιδιωτικές δωρεές έφτιαξαν αυτές τις συλλογές. Το Ure Museum του Πανεπιστημίου του Reading έχει περίπου εκατό κυπριακά αντικείμενα, και μερικά από αυτά έφτασαν το 1913 ανάμεσα στα πρώτα κληροδοτήματα που δέχτηκε ποτέ το κολέγιο [19].

Φωτογραφία κεφαλίδας: το Κυπριακό Μουσείο, Λευκωσία. Φωτογραφία A.Savin, Wikimedia Commons, Free Art License.