Κληρονομήσατε κυπριακή αρχαιότητα; Τι έχετε και τι κάνετε

Ένας αξιωματικός των Ηνωμένων Εθνών που υπηρετούσε στην Κύπρο τη δεκαετία του 1960 αγόρασε έναν Δίχρωμο (Bichrome) αμφορέα ύψους 42 εκατοστών κατευθείαν από το Κυπριακό Μουσείο. Το Μουσείο κατέγραψε την πώληση στο δικό του Μητρώο Πωλήσεων με τον αριθμό SR 3477/65, το αγγείο έφυγε από το νησί μαζί του το 1969 και έμεινε στη συλλογή του ως το 2025. Σήμερα βρίσκεται στη συλλογή αυτού του ιστότοπου, και η ιστορία του χωρά σε μία γραμμή καταλόγου.

Τα περισσότερα κυπριακά αρχαία που βρίσκονται σε οικογενειακά σπίτια έχουν παρόμοια διαδρομή: αγοράστηκαν νόμιμα στο νησί από έναν στρατιωτικό, έναν δημόσιο υπάλληλο, έναν δάσκαλο ή έναν επισκέπτη, ταξίδεψαν στις αποσκευές του και πέρασαν στα παιδιά του. Αυτό που συνήθως χάνεται στην πορεία είναι τα χαρτιά. Ο οδηγός αυτός απευθύνεται σε κατόχους και κληρονόμους που θέλουν να μάθουν τι έχουν, τι σημαίνουν τα σημάδια και τα έγγραφα πάνω του ή γύρω του, αν είναι νόμιμο να το κρατούν και τι μπορούν να κάνουν με αυτό. Αν έχετε ήδη αποφασίσει να πουλήσετε, ο οδηγός για την πώληση μιας κληρονομημένης κυπριακής συλλογής βήμα προς βήμα (στα αγγλικά) περιγράφει τη διαδικασία. Αν δεν είστε βέβαιοι ότι τα αντικείμενά σας είναι κυπριακά, ξεκινήστε από τον οδηγό για κληρονομημένες αρχαιότητες κάθε προέλευσης (στα αγγλικά).

Τι είδους κυπριακή αρχαιότητα έχω;

Το πιθανότερο είναι ένα αγγείο. Η κεραμική της Εποχής του Χαλκού και της Εποχής του Σιδήρου, οι πήλινοι λύχνοι, τα ελληνιστικά και ρωμαϊκά γυάλινα και τα μικρά πήλινα ειδώλια αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα του κυπριακού υλικού σε ιδιωτικά χέρια, επειδή αυτά πουλούσε το νόμιμο εμπόριο. Οι αρχαιοπώλες και το ίδιο το πωλητήριο του Κυπριακού Μουσείου διέθεταν κεραμική της Εποχής του Σιδήρου, λύχνους και γυάλινα κατά χιλιάδες και ελάχιστη εκλεκτή γλυπτική [1]. Ο πίνακας δείχνει τις συνηθέστερες κατηγορίες και τι να προσέξετε· ο οδηγός μας για την αναγνώριση της αρχαίας κυπριακής κεραμικής τις εξετάζει μία προς μία με φωτογραφίες.

Δύο ακόμη ενδεχόμενα εμφανίζονται συχνά. Το πρώτο είναι το αντίγραφο. Αντίγραφα Ερυθρής Στιλβωτής και Δίχρωμης κεραμικής πουλιούνται εδώ και πολύ καιρό στους επισκέπτες της Κύπρου, και ήδη τη δεκαετία του 1930 το Τμήμα Αρχαιοτήτων προειδοποιούσε τους τουρίστες, με ανακοινώσεις στα ξενοδοχεία τους, ότι στο νησί κατασκευάζονταν και κυκλοφορούσαν απομιμήσεις [5]. Το δεύτερο είναι ένα κομμάτι με εκτεταμένη αποκατάσταση ή συγκολλημένο από θραύσματα, κάτι πολύ συνηθισμένο στις παλιές συλλογές και καθόλου ανησυχητικό. Ο οδηγός για τα αντίγραφα και τις πλαστές κυπριακές αρχαιότητες εξηγεί πώς τα ξεχωρίζετε.

Είναι νόμιμο να έχω κυπριακή αρχαιότητα;

Εκτός Κύπρου, ναι. Η κατοχή κυπριακής αρχαιότητας είναι νόμιμη στη Βρετανία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εφόσον το αντικείμενο έφυγε από το νησί όταν η εξαγωγή επιτρεπόταν και δεν έχει γίνει τίποτα αθέμιτο με αυτό από τότε. Μέσα στην Κυπριακή Δημοκρατία η εικόνα είναι διαφορετική: οι αρχαιότητες ανήκουν στο κράτος, οι ιδιώτες μπορούν να κρατούν συλλογές δηλωμένες στο Τμήμα Αρχαιοτήτων, το εμπόριο απαγορεύεται, και το άρθρο 27 του περί Αρχαιοτήτων Νόμου επιτρέπει πλέον την εξαγωγή μόνο για προσωρινή έκθεση ή επιστημονική μελέτη [4][16].

Αν ζείτε στην Κύπρο, τα κομμάτια που περιλήφθηκαν στους καταλόγους του 1973 κατέχονται νόμιμα και από τους κληρονόμους, και ένα καταγεγραμμένο κομμάτι μπορεί να αλλάξει χέρια μόνο σε συγκεκριμένες περιστάσεις, με ενημέρωση του Διευθυντή μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες (άρθρο 33(4)) [16]. Αν ζείτε στην Ελλάδα, ένα κυπριακό αντικείμενο που ήρθε νόμιμα από το εξωτερικό δηλώνεται, και η κυριότητά σας διατηρείται (άρθρο 33 του Ν. 4858/2021) [17]. Τα δύο αυτά συστήματα εξηγούνται αναλυτικά στον οδηγό για την κατοχή και την πώληση αρχαίων σε Κύπρο και Ελλάδα. Επειδή η απάντηση εξαρτάται από το κομμάτι, τα χαρτιά του και τη χώρα όπου βρίσκεται, γράψτε μας πρώτα: θα σας πούμε πού βρίσκεται η δική σας περίπτωση και, αν χρειαστεί, σε ποιον να απευθυνθείτε. Η σελίδα αυτή δίνει γενική πληροφόρηση για τον νόμο όπως ισχύει το 2026 και δεν αποτελεί νομική συμβουλή.

Πότε έβγαιναν νόμιμα αρχαία από την Κύπρο;

Για περισσότερο από έναν αιώνα, ως το 1996. Ο κανόνας που έχουν ακούσει οι περισσότεροι, ότι μια αρχαιότητα χρειάζεται χαρτιά πριν από το 1970, προέρχεται από τη Σύμβαση της UNESCO του 1970, η οποία δεσμεύει κράτη και όχι ιδιώτες, δεν έχει αναδρομική ισχύ και κυρώθηκε από την Κύπρο μόλις το 1979 [15][8]. Τα μουσεία και οι οίκοι δημοπρασιών χρησιμοποιούν το 1970 ως πρακτικό όριο. Ο κυπριακός νόμος είχε τις δικές του ημερομηνίες [4][6][7], και για μεγάλο μέρος του αιώνα το Κυπριακό Μουσείο ήταν και το ίδιο πωλητής [1][2].

Ως το 1996, όπως συνοψίζεται στη μελέτη Fehlmann, η εξαγωγή επιτρεπόταν εφόσον το Τμήμα είχε εκδώσει άδεια, και χιλιάδες κομμάτια έφυγαν με αυτόν τον τρόπο [8]. Οι άδειες είχαν αύξουσα αρίθμηση: εκείνες που σώζονται σήμερα στη συλλογή Alexander Malios στη Λειψία ξεκινούν από τον αριθμό 550 του Μαρτίου 1935 και φτάνουν ως τον αριθμό 7070 του Ιανουαρίου 1978 [3]. Η πλήρης νομική ιστορία υπάρχει στο λήμμα για τη νόμιμη εξαγωγή κυπριακών αρχαιοτήτων και σε μορφή αφήγησης στο άρθρο Licence No. 7070 (και τα δύο στα αγγλικά).

Ποια σημάδια και ποια χαρτιά να ψάξω;

Κοιτάξτε πρώτα το ίδιο το αντικείμενο και μετά τα συρτάρια. Κάθε νόμιμος δρόμος άφησε τα δικά του ίχνη, και οποιοδήποτε από αυτά αλλάζει την αξία του κομματιού σας και το πόσο εύκολα μπορεί να πουληθεί, να δωριστεί ή να δημοσιευτεί.

• Μια μολύβδινη σφραγίδα σε σύρμα. Όταν το Τμήμα ενέκρινε μια εξαγωγή, έδενε με σύρμα ένα μικρό μολύβδινο σφράγισμα στη λαβή του αντικειμένου· αυτό στην πρόχου της σελίδας φέρει τα γράμματα C.M. Το Τμήμα μπορεί να αντιστοιχίσει σφραγίδες και αριθμούς αδειών με το αρχείο του, όπως έκανε για ένα Δίχρωμο κύπελλο που είχε αγοραστεί από τον αρχαιοπώλη της Λευκωσίας Πέτρο Κολοκασίδη τη δεκαετία του 1950 ή του 1960 [4].
• Μια αριθμημένη άδεια εξαγωγής: τυπωμένο έντυπο με τίτλο «Licence to Export Antiquities», με αριθμό, ημερομηνία, κατάλογο αντικειμένων και την υπογραφή του Διευθυντή. Μερικοί κάτοχοι τις έβαζαν σε κορνίζα· η Ethel Inman, που αγόρασε τέσσερα μικρά κομμάτια το 1937 και το 1939, κορνίζωσε τις άδειες και έδεσε τα αντικείμενα πάνω τους με αλυσίδα [3].
• Ένα εισιτήριο ή αριθμός μητρώου του Κυπριακού Μουσείου. Τα αντικείμενα του πωλητηρίου είχαν χρονολογημένα δελτία γραμμένα στα ελληνικά, στα αγγλικά και στα τουρκικά, και οι μεταγενέστερες πωλήσεις καταχωρίζονταν στο Μητρώο Πωλήσεων με αριθμούς όπως SR 3477/65 [1][2].
• Μια ετικέτα αρχαιοπώλη, ένας αριθμός αποθήκης ή ένας δακτυλογραφημένος κατάλογος. Ο A. H. S. Megaw, Διευθυντής Αρχαιοτήτων από το 1936, έδωσε άδεια σε τρεις αρχαιοπώλες, ανάμεσά τους τον Πέτρο Κολοκασίδη της Λευκωσίας [5]· ο φαρμακοποιός George Basil Palma της Αμμοχώστου υπέβαλλε κάθε μήνα στο Τμήμα κατάσταση των πωλήσεών του [9].
• Ένας αριθμός ζωγραφισμένος ή γραμμένος με μελάνι. Ένας αριθμός του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης στη σειρά 74.51, ή μια ετικέτα από την πώληση «διπλών» της συλλογής Τσεσνόλα από το ίδιο μουσείο το 1928, οδηγεί ένα αποσυρμένο κομμάτι πίσω στον Λουίτζι Πάλμα ντι Τσεσνόλα (Luigi Palma di Cesnola) τον 19ο αιώνα [10]. Ευρήματα των ανασκαφών του Βρετανικού Μουσείου της δεκαετίας του 1890 δόθηκαν σε σχολεία και μουσεία σε όλη τη Βρετανία, και μερικά βγήκαν αργότερα από εκεί με τον μουσειακό τους αριθμό ακόμη πάνω τους [11].
• Οικογενειακά χαρτιά: μεταθέσεις, γράμματα στο σπίτι, φωτογραφίες του ραφιού το 1962, μια απόδειξη σε ένα γραφείο. Εδώ οι ημερομηνίες διαμονής στο νησί μετρούν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.

Ο οδηγός για τις άδειες εξαγωγής, τις σφραγίδες και τις ετικέτες δείχνει πώς μοιάζει καθένα από αυτά. Μια πρακτική προειδοποίηση: οι μολύβδινες σφραγίδες και οι αριθμοί εξαγωγής «συχνά αφαιρούνταν κυρίως για αισθητικούς λόγους» [3]. Μια μικρή τρύπα ή ένα σημάδι από σύρμα σε μια λαβή μπορεί να είναι ό,τι έμεινε από μια σφραγίδα, γι' αυτό καταγράψτε το στις φωτογραφίες σας πριν καθαρίσει κανείς το κομμάτι.

Τα κομμάτια μου δεν έχουν χαρτιά. Είναι προϊόντα λαθρανασκαφής;

Πιθανότατα όχι. Οι ερευνητές που ανασύνθεσαν τη συλλογή Alexander Malios στη Λειψία διαπίστωσαν ότι οι άδειες εξαγωγής «συχνά χάνονταν» μέσα σε δεκαετίες σε ιδιωτικά χέρια, άρα ένας μεγάλος αριθμός αντικειμένων που εξήχθησαν νόμιμα έχει χάσει την απόδειξη της εξαγωγής του [3]. Ένα Δίχρωμο ληκύθιο στη βιτρίνα του παππού χωρίς κανένα χαρτί είναι, με βάση τα στοιχεία, πολύ πιθανότερο να ανήκει σε αυτά παρά να είναι προϊόν λεηλασίας.

Η λεηλασία όμως είναι υπαρκτή, και στην Κύπρο αφορά κυρίως τις δεκαετίες μετά τον Ιούλιο του 1974, όταν περισσότερο από το ένα τρίτο του νησιού βρέθηκε έξω από την εμβέλεια του Τμήματος [7]. Οι εκκλησίες στα κατεχόμενα απογυμνώθηκαν: οι τοιχογραφίες του 13ου αιώνα ενός ναού κοντά στη Λύση αποκόπηκαν από τους τοίχους, μεταφέρθηκαν λαθραία στο Μόναχο, αγοράστηκαν από το Ίδρυμα Menil του Χιούστον το 1984 και επιστράφηκαν το 2012 [12]. Ορισμένα είδη αντικειμένων θέλουν λοιπόν πιο προσεκτική ματιά: βυζαντινές εικόνες, τοιχογραφίες και εκκλησιαστικά σκεύη κάθε είδους· υλικό της Εποχής του Χαλκού του τύπου που βρίσκεται στα νεκροταφεία της ακτής της Κερύνειας, όπως η Λάπηθος, μαζί με εκλεκτή Ερυθρή Στιλβωτή κεραμική και σανιδόμορφα ειδώλια· και οτιδήποτε ταιριάζει με δημοσιευμένο κλεμμένο αντικείμενο. Το κριτήριο που λειτουργεί καλύτερα είναι η συνέπεια ανάμεσα στο αντικείμενο και την ιστορία του. Οι επισκέπτες των δεκαετιών του 1950 και του 1960 αγόραζαν πρόχους της Εποχής του Σιδήρου, λύχνους και γυάλινα· ένα ακέραιο σανιδόμορφο ειδώλιο χωρίς καμία ιστορία είναι άλλη περίπτωση. Το λήμμα για τη λεηλασία στα κατεχόμενα (στα αγγλικά) παρουσιάζει όσα είναι γνωστά, και ο οδηγός για οικογένειες με αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο δείχνει πώς ελέγχετε μια οικογενειακή ιστορία με βάση τις ημερομηνίες. Αν δεν ξέρετε πώς ακριβώς έφτασε ένα κομμάτι στην οικογένεια, ή αν το αγοράσατε και τώρα έχετε αμφιβολίες, γράψτε μας και αυτό.

Πόσο αξίζει η κυπριακή αρχαιότητά μου;

Συνήθως μερικές εκατοντάδες στερλίνες, κάποτε πολύ περισσότερο, και η τεκμηριωμένη ιστορία του κομματιού επηρεάζει την τιμή όσο και το ίδιο το αντικείμενο. Η Ερυθρή Στιλβωτή κεραμική πουλιέται συνήθως για μερικές εκατοντάδες στερλίνες, και μια αρχαϊκή ασβεστολιθική κεφαλή σπάνια ξεπερνά τις δέκα χιλιάδες [8]. Μια ιστορία που φτάνει ως μια γνωστή πηγή ανεβάζει την τιμή: μια ασβεστολιθική αναθηματική κεφαλή που είχε αποσυρθεί από τη συλλογή Τσεσνόλα άνοιξε σε αμερικανική διαδικτυακή δημοπρασία στα 30.000 δολάρια περίπου, πολύ πάνω από συγκρίσιμα κομμάτια, κάτι που μια μελέτη του 2017 για το παράνομο εμπόριο απέδωσε στην «ασφαλή» ιστορία απόκτησής της [4]. Ο οδηγός για το πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα εξηγεί τι διαμορφώνει την τιμή και πώς γίνονται οι εκτιμήσεις για κληρονομιές· μπορούμε να σας υποδείξουμε ανεξάρτητους εκτιμητές, αλλά δεν εκτιμούμε οι ίδιοι αντικείμενα.

Τι μπορώ να κάνω με μια κυπριακή αρχαιότητα;

Έχετε τέσσερις επιλογές, και καμία δεν χρειάζεται βιαστική απόφαση.

Να την κρατήσετε

Αυτό κάνουν οι περισσότεροι. Τοποθετήστε τα αγγεία σε σταθερό ράφι μακριά από καλοριφέρ και υγρασία, αφήστε παλιές ετικέτες, σφραγίδες και επισκευές ακριβώς όπως είναι, κρατήστε μαζί κάθε ομάδα αντικειμένων και γράψτε τώρα την οικογενειακή ιστορία, με ονόματα και χρονιές, όσο υπάρχει ακόμη κάποιος που τη θυμάται. Αν τακτοποιείτε μια κληρονομιά, ο οδηγός για τις αρχαιότητες σε κληρονομιά καλύπτει την καταγραφή και τις διαδικασίες. Στην Κύπρο και στην Ελλάδα ο κληρονόμος έχει και συγκεκριμένες υποχρεώσεις ενημέρωσης, που περιγράφονται στον οδηγό για τον νόμο.

Να την πουλήσετε

Ένα κυπριακό κομμάτι με χαρτιά, που έφυγε νόμιμα από το νησί, μπορεί να πουληθεί, και ο οδηγός πώλησης περιγράφει πώς φτιάχνετε φάκελο ιστορικού και πώς επιλέγετε τρόπο πώλησης (στα αγγλικά). Οι κανόνες διαφέρουν από χώρα σε χώρα: δείτε τους οδηγούς για την πώληση στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ. Στην Ελλάδα η πώληση γίνεται με γνωστοποίηση στην Υπηρεσία και δικαίωμα προτίμησης του Δημοσίου (άρθρο 28) [17]. Στην Κύπρο το εμπόριο απαγορεύεται από το 1996 και ένα καταγεγραμμένο κομμάτι αλλάζει χέρια μόνο σε συγκεκριμένες περιστάσεις, με ενημέρωση του Διευθυντή μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες (άρθρο 33(4)) [16]· εκεί, πριν συμφωνήσετε οτιδήποτε, γράψτε μας και θα σας πούμε τι ισχύει για τη δική σας περίπτωση.

Να τη δανείσετε ή να τη δημοσιεύσετε

Τα ιδιωτικά κομμάτια γίνονται χρήσιμα στους ερευνητές μόλις φωτογραφηθούν και περιγραφούν. Ο James Brew, καθηγητής καλλιτεχνικών στα σχολεία των βρετανικών δυνάμεων στην Κύπρο τη δεκαετία του 1960, δάνεισε τη συλλογή του στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης το 1972, και τα δύο πολυκέφαλα σανιδόμορφα ειδώλιά του δημοσιεύτηκαν εκεί με τους αριθμούς 151 και 152 [13]. Η ιστορία τους υπάρχει στο άρθρο για τα σανιδόμορφα ειδώλια Brew (στα αγγλικά).

Να τη δωρίσετε ή να την επιστρέψετε στην Κύπρο

Τα μουσεία δέχονται δωρεές με σαφή ιστορία, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων δέχεται εθελοντικές επιστροφές· το 2023 και το 2024 ανακοίνωσε επιστροφές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο [14]. Ο οδηγός για την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων εξηγεί πώς λειτουργεί η καθεμιά και τι γίνεται με τον δωρητή.

Από πού να ξεκινήσω;

1. Αφήστε τα κομμάτια όπως είναι: χωρίς πλύσιμο, κόλλημα ή αφαίρεση ετικετών και συρμάτων.
2. Φωτογραφίστε το καθένα από πολλές πλευρές, με έναν χάρακα δίπλα, και κάντε κοντινές λήψεις κάθε σημαδιού, αριθμού, σφραγίδας ή επισκευής.
3. Μαζέψτε κάθε χαρτί που βρίσκετε, μαζί με γράμματα και φωτογραφίες που δείχνουν τα κομμάτια στο σπίτι της οικογένειας.
4. Σημειώστε ποιος τα απέκτησε, πού και πότε, και πότε αυτό το πρόσωπο έζησε ή ταξίδεψε στην Κύπρο.
5. Στείλτε μας τις φωτογραφίες και θα σας πούμε τι πιστεύουμε ότι έχετε.

Το AncientCyprus.com είναι δωρεάν, μη εμπορικός ιστότοπος του Antiquity Preservation Fund. Αναγνωρίζουμε κυπριακές αρχαιότητες, βοηθάμε τους κατόχους να ερευνήσουν την ιστορία τους, εξηγούμε τις επιλογές και υποδεικνύουμε ειδικούς, όπως συντηρητές, ανεξάρτητους εκτιμητές και δικηγόρους με εμπειρία στην πολιτιστική κληρονομιά. Δεν πουλάμε και δεν μεσολαβούμε σε πωλήσεις αρχαίων, δεν εκδίδουμε επίσημες εκτιμήσεις και δεν δίνουμε νομικές συμβουλές. Η δική μας συλλογή δημοσιεύεται κομμάτι προς κομμάτι μαζί με την ιστορία της κυριότητάς του, σύμφωνα με τους κανόνες της πολιτικής μας για την πολιτιστική κληρονομιά (στα αγγλικά), και ο Δίχρωμος αμφορέας στην αρχή της σελίδας είναι ένα από αυτά τα κομμάτια, μαζί με το SR 3477/65 του.