Evimde Kıbrıs Tarihi Eseri Var: Ne Yapmalıyım, Seçenekler Neler?

1960'larda Kıbrıs'ta görev yapan bir Birleşmiş Milletler subayı, 42 cm yüksekliğinde İki Renkli (Bichrome) bir amforayı doğrudan Kıbrıs Müzesi'nden satın aldı. Müze satışı kendi Satış Defteri'ne (Sales Register) SR 3477/65 numarasıyla işledi, amfora 1969'da subayla birlikte adadan çıktı ve 2025'e kadar onun koleksiyonunda kaldı. Bugün sitemizin koleksiyonunda bulunuyor ve bütün geçmişi bir katalog kaydının tek satırına sığıyor.

Evlerde duran Kıbrıs eserlerinin çoğunun hikâyesi buna benzer: adada bir asker, bir memur, bir öğretmen ya da bir turist tarafından yasal olarak satın alınmış, bavulda eve getirilmiş ve kuşaktan kuşağa geçmiştir. Genellikle eksik olan, kâğıttır. Bu rehber, elindeki eserin ne olduğunu, üzerindeki işaretlerin ve belgelerin ne anlama geldiğini, onu bulundurmanın yasal olup olmadığını ve onunla neler yapabileceğini öğrenmek isteyen sahipler ve mirasçılar için yazıldı. Satmaya zaten karar verdiyseniz, miras kalan bir Kıbrıs koleksiyonunu adım adım satma rehberi (İngilizce) süreci anlatıyor. Eserlerinizin Kıbrıs'tan olduğundan emin değilseniz, miras kalan tarihi eserlerle ne yapılır (İngilizce) rehberinden başlayın.

Elimdeki Kıbrıs eseri ne olabilir?

Büyük olasılıkla bir çömlek. Tunç Çağı ve Demir Çağı'na ait seramik, pişmiş toprak kandiller, Helenistik ve Roma dönemi cam eşyalar ve küçük pişmiş toprak figürinler, özel kişilerin elindeki Kıbrıs eserlerinin büyük çoğunluğunu oluşturur, çünkü lisanslı ticaretin sattığı şeyler bunlardı. Satıcılar ve Kıbrıs Müzesi'nin kendi satış salonu, Demir Çağı çömleklerini, kandilleri ve camları binlerce satarken nitelikli heykel pek az el değiştirdi [1]. Aşağıdaki tablo en sık rastlanan türleri ve nelere bakmanız gerektiğini gösteriyor; Kıbrıs çömleklerini tanıma rehberimiz türleri fotoğraflarla tek tek anlatıyor.

Sık karşılaşılan iki olasılık daha var. Birincisi replikadır. Kırmızı Perdahlı ve İki Renkli çömleklerin kopyaları uzun zamandır Kıbrıs'a gelen ziyaretçilere satılıyor; 1930'larda Eski Eserler Dairesi, otellere astırdığı duyurularla turistleri adada taklitlerin yapılıp dolaşıma sokulduğu konusunda uyarıyordu [5]. İkincisi, büyük ölçüde onarılmış ya da parçalardan bir araya getirilmiş bir eserdir; eski koleksiyonlarda bu çok yaygındır ve endişelenecek bir şey değildir. Bunları birbirinden nasıl ayıracağınızı Kıbrıs eserlerinde replika ve sahte rehberimiz anlatıyor.

Kıbrıs tarihi eserini evde bulundurmak yasal mı?

Kıbrıs dışında, çoğu ülkede evet. Eser adadan ihracın serbest olduğu bir dönemde çıktıysa ve o günden bu yana başına dürüstlüğe aykırı bir şey gelmediyse, bir Kıbrıs eserine sahip olmak İngiltere'de, Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Avrupa Birliği'nde yasaldır. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin içinde durum farklıdır: eski eserler devletindir, özel kişiler Eski Eserler Dairesi'ne bildirilmiş koleksiyonlarını ellerinde tutabilir ama eski eser ticareti yasaktır ve Eski Eserler Yasası'nın 27. maddesi bugün ihraca yalnızca geçici sergi ya da bilimsel inceleme için izin verir [4][17]. Bildirilmiş bir eser yine de belirli durumlarda el değiştirebilir; devir on dört gün içinde Eski Eserler Müdürü'ne bildirilir [17]; eseriniz Kıbrıs'taysa önce bize yazın, durumunuza uyan yolu birlikte bulalım.

Türkiye'de yaşıyorsanız bilmeniz gereken bir fark var: 2863 sayılı Kanun, kökeni nerede olursa olsun Türkiye'deki korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının hepsini kapsar; bu yüzden bir Kıbrıs testisi de müze kaydı ya da koleksiyoncu belgesiyle yasal olarak bulundurulur [16]. Bunun nasıl yapıldığını, müzeye satışı ve koleksiyoncu belgesini tarihi eser kanunu ve yasal seçenekler rehberimizde anlattık. Eser 1974 Türk işgalinden sonra işgal altındaki kuzeyden çıktıysa, ne zaman ve nasıl elinize geçtiğini bize yazın; seçenekleri birlikte konuşuruz. Bu sayfa 2026 itibarıyla yasalar hakkında genel bilgi verir, hukuki danışmanlık değildir.

Kıbrıs'tan tarihi eser ne zamana kadar yasal olarak çıkarılabiliyordu?

Yüz yılı aşkın bir süre boyunca, 1996'ya kadar. Pek çok kişinin duyduğu "bir eserin 1970 öncesine ait belgesi olmalı" kuralı, devletleri bağlayan, sahipleri bağlamayan, geriye işlemeyen ve Kıbrıs'ın ancak 1979'da onayladığı 1970 UNESCO Sözleşmesi'nden gelir [15][8]. Müzeler ve müzayede evleri 1970'i pratik bir ölçüt olarak kullanır. Kıbrıs yasası ise kendi tarihleriyle işledi [4][6][7] ve yüzyılın büyük bölümünde Kıbrıs Müzesi'nin kendisi de satış yapıyordu [1][2].

Fehlmann'ın özetiyle, 1996'ya kadar Daire bir izin verdiği sürece ihraç serbestti ve binlerce eser adadan bu yolla çıktı [8]. İzinler sırayla numaralanıyordu: bugün Leipzig'deki Malios koleksiyonunda bulunan izinler, Mart 1935 tarihli 550 numaradan Ocak 1978 tarihli 7070 numaraya kadar uzanır [3]. Hukuki tarihin tamamı Kıbrıs eserlerinin yasal ihracı başlıklı ansiklopedi maddesinde, hikâye olarak da Licence No. 7070 yazısında anlatılıyor (ikisi de İngilizce).

Eserin üzerindeki mühür, numara ve etiket ne anlama gelir?

Önce esere, sonra çekmecelere bakın. Her yasal kanal kendine özgü bir iz bıraktı ve bunlardan herhangi biri, eserinizin değerini ve onu satmanın, bağışlamanın ya da yayımlamanın ne kadar kolay olacağını değiştirir.

• Bir tele takılı kurşun mühür. Daire bir ihraca izin verdiğinde, eserin kulpuna tel ile küçük bir kurşun etiket bağlardı; bu sayfadaki testinin mührü C.M. damgalıdır. Daire, mühürleri ve izin numaralarını kendi arşiviyle karşılaştırabilir; 1950'lerde ya da 1960'larda Lefkoşa (Nicosia) satıcısı Petros Kolokasides'ten alınmış İki Renkli bir kase için de bunu yaptı [4].
• Numaralı bir ihraç izni: üzerinde "Licence to Export Antiquities" yazan, numarası, tarihi, eser listesi ve Müdürün imzası bulunan matbu bir belge. Bazı sahipler bunları çerçeveletti; 1937 ve 1939'da dört küçük eser alan Ethel Inman, izinleri çerçeveletip eserleri onlara zincirle bağlamıştı [3].
• Kıbrıs Müzesi etiketi ya da defter numarası. Satış salonundaki eserlerin üzerinde Rumca, İngilizce ve Türkçe yazılı, tarihli etiketler vardı; sonraki satışlar Satış Defteri'ne SR 3477/65 gibi numaralarla işlendi [1][2].
• Bir satıcı etiketi, stok numarası ya da daktiloyla yazılmış liste. 1936'dan itibaren Eski Eserler Müdürü olan A. H. S. Megaw, aralarında Lefkoşalı Petros Kolokasides'in de bulunduğu üç satıcıya lisans verdi [5]; Mağusa (Famagusta) satıcısı George Basil Palma ise satışlarının aylık dökümünü Daireye sunuyordu [9].
• Boyayla ya da mürekkeple yazılmış bir numara. 74.51 serisinden bir Metropolitan Museum numarası ya da Met'in 1928'de Cesnola "kopyalarını" sattığı satıştan kalma bir etiket, koleksiyondan çıkarılmış bir eseri on dokuzuncu yüzyılda Luigi Palma di Cesnola'ya kadar götürür [10]. British Museum'un 1890'lardaki kazı buluntuları İngiltere'nin dört bir yanındaki okullara ve müzelere verildi; bunların bir kısmı daha sonra üzerlerindeki müze numarasıyla oradan da ayrıldı [11].
• Aile kâğıtları: görev yazıları, eve yazılmış mektuplar, 1962'de rafın çekilmiş fotoğrafları, bir masa çekmecesindeki makbuz. Burada her şeyden önemlisi, adada hangi yıllar arasında yaşandığıdır.

İhraç izinleri, mühürler ve etiketler rehberimiz bunların her birinin neye benzediğini gösteriyor. Pratik bir uyarı: kurşun mühürler ve ihraç numaraları "çoğu zaman büyük ölçüde estetik nedenlerle sökülmüştür" [3]. Bir kulptaki küçük bir delik ya da tel izi, sökülmüş bir mührün izi olabilir; bu yüzden eser temizlenmeden önce bunu fotoğraflarınızda belgeleyin.

Eserimin hiç belgesi yok. Kaçak mı?

Büyük olasılıkla hayır. Leipzig'deki Malios koleksiyonunu yeniden bir araya getiren araştırmacılar, ihraç izinlerinin özel ellerde geçen on yıllar boyunca "çoğu zaman kaybolduğunu" tespit etti; yani yasal olarak ihraç edilmiş çok sayıda eser, ihracın kanıtını yolda yitirmiştir [3]. Büyükannenin vitrininde, yanında hiçbir kâğıt olmadan duran İki Renkli bir testicik, eldeki kanıtlara göre yağmalanmış bir eser olmaktan çok bunlardan biri olmaya yakındır.

Yağma ise gerçektir ve Kıbrıs'ta çoğunlukla Temmuz 1974'ten sonraki on yıllara aittir; o tarihte adanın üçte birinden fazlası Dairenin erişiminin dışına çıktı [7]. İşgal altındaki kuzeyde kiliseler soyuldu: Lysi yakınındaki bir kilisenin on üçüncü yüzyıl freskleri duvarlardan kesildi, Münih'e kaçırıldı, 1984'te Houston'daki Menil Vakfı tarafından satın alındı ve 2012'de iade edildi [12]. Bu yüzden bazı eser türleri daha yakından bakmayı hak eder: her türlü Bizans ikonası, fresk ve kilise eşyası; Lapithos gibi Girne (Kyrenia) kıyısındaki mezarlıklarda bulunan türden Tunç Çağı eserleri, özellikle nitelikli Kırmızı Perdahlı seramik ve tahta idoller (plank figures); ve yayımlanmış bir çalıntı eserle örtüşen her şey. En iyi işleyen test, eserle hikâyenin birbirini tutmasıdır. 1950'lerin ve 1960'ların ziyaretçileri Demir Çağı testileri, kandiller ve cam eşyalar satın alırdı; hiçbir geçmişi olmayan eksiksiz bir tahta idol ise başka bir durumdur. İşgal altındaki kuzey Kıbrıs'ta yağma başlıklı ansiklopedi maddesi (İngilizce) bilinenleri ortaya koyuyor; Kıbrıs'tan getirilen eserler rehberimiz de bir aile hikâyesinin tarihlerle nasıl sınanacağını gösteriyor. Eseri kendiniz bulduysanız ya da ailenize nasıl geldiğinden emin değilseniz, bunu da bize yazın; ne kadar çok şey bilirsek o kadar iyi yardımcı oluruz.

Kıbrıs tarihi eseri ne kadar eder?

Genellikle birkaç yüz sterlin, bazen çok daha fazla; ve eserin geçmişi (provenans), fiyatı en az eserin kendisi kadar etkiler. Kırmızı Perdahlı seramik çoğunlukla birkaç yüz sterline satılır, Arkaik kireçtaşı bir baş ise nadiren on bin sterlinin üzerine çıkar [8]. Adı belli bir kaynağa uzanan bir geçmiş fiyatı yükseltir: Cesnola koleksiyonundan çıkarılmış kireçtaşı bir adak başı, bir Amerikan çevrimiçi müzayedesinde 30.000 dolara yakın bir fiyatla açıldı ve benzer eserlerin çok üzerinde kaldı; kaçak ticaret üzerine 2017'de yapılan bir çalışma bunu eserin "güvenli" edinim geçmişine bağladı [4]. Kıbrıs tarihi eseri ne kadar eder rehberimiz fiyatı belirleyen etkenleri ve miras değerlemelerini anlatıyor; sizi bağımsız eksperlere yönlendirebiliriz, ama eserlere kendimiz değer biçmiyoruz.

Seçeneklerim neler?

Dört seçeneğiniz var ve hiçbiri için acele etmeniz gerekmiyor.

Elinizde tutmak

Sahiplerin çoğu bunu yapar. Çömlekleri kaloriferden ve nemden uzak, sağlam bir rafta saklayın; eski etiketleri, mühürleri ve onarımları olduğu gibi bırakın; bir arada gelen eserleri ayırmayın ve aile hikâyesini, onu hatırlayan biri hâlâ varken, isimler ve yıllarla bugün yazıya geçirin. Bir mirası paylaştırıyorsanız, mirasta tarihi eser rehberimiz envanter ve tereke işlemlerini anlatıyor. Türkiye'de bulunan bir eseri yasal olarak elinizde tutmanın yolu müze kaydı ya da koleksiyoncu belgesidir; ayrıntılar tarihi eser kanunu rehberimizde.

Satmak

Adadan yasal olarak çıkmış, belgeli bir Kıbrıs eseri satılabilir; satış rehberi provenans dosyası hazırlamayı ve satış yolunu seçmeyi (İngilizce) adım adım anlatıyor. Kurallar ülkeden ülkeye değişir: İngiltere'de ve ABD'de satış rehberlerimize bakın. Türkiye'deki bir eser yalnızca müzeye, kayıtlı bir koleksiyoncuya ya da ruhsatlı bir ticarethane aracılığıyla satılabilir ve yurt dışına çıkarılamaz [16]. Kıbrıs Cumhuriyeti'nde ise ticaret yasaktır ve kayıtlı bir eserin devri ancak belirli durumlarda mümkündür [17]. Hangi yolun size uyduğu duruma bağlı olduğu için ilk adım olarak bize yazın; gerekirse sizi doğru müzeye, Daireye ya da bir avukata yönlendiririz.

Ödünç vermek ya da yayımlatmak

Özel eserler fotoğraflanıp tanımlandığında araştırmacılar için de yararlı hâle gelir. 1960'larda Kıbrıs'taki İngiliz askerî okullarında resim öğretmeni olan James Brew, koleksiyonunu 1972'de Ashmolean Müzesi'ne ödünç verdi ve çok başlı iki tahta idolü orada 151 ve 152 numaralarla yayımlandı [13]. Hikâyeleri Brew tahta idolleri (İngilizce) yazısında anlatılıyor.

Bağışlamak ya da Kıbrıs'a iade etmek

Müzeler geçmişi açık olan bağışları kabul eder, Eski Eserler Dairesi de gönüllü iadeleri teslim alır; Daire 2023 ve 2024'te Amerika Birleşik Devletleri'nden, Almanya'dan ve İngiltere'den gelen iadeleri duyurdu [14]. Kıbrıs eserlerini iade veya bağış rehberimiz her birinin nasıl işlediğini ve bağışçıyı neyin beklediğini açıklıyor.

Evimde tarihi eser var: ilk olarak ne yapmalıyım?

1. Eserleri olduğu gibi bırakın: yıkamayın, yapıştırmayın, etiketleri ve telleri sökmeyin.
2. Her birini cetvelle birlikte birkaç yönden fotoğraflayın; işaretlerin, numaraların, mühürlerin ve onarımların yakın çekimlerini de ekleyin.
3. Bulabildiğiniz her kâğıdı toplayın; eserleri aile evinde gösteren mektuplar ve fotoğraflar da buna dahildir.
4. Eserleri kimin, nerede ve ne zaman edindiğini, o kişinin Kıbrıs'ta hangi yıllarda yaşadığını ya da adayı ne zaman ziyaret ettiğini yazın.
5. Fotoğrafları bize gönderin; elinizde ne olduğunu düşündüğümüzü söyleyelim.

AncientCyprus.com, Antiquity Preservation Fund tarafından yürütülen, ücretsiz ve ticari olmayan bir sitedir. Kıbrıs eserlerini tanımlıyor, sahiplerin eserlerinin geçmişini araştırmasına yardım ediyor, seçenekleri açıklıyor ve konservatörler, bağımsız eksperler ve kültür varlıkları alanında çalışan avukatlar gibi uzmanlara yönlendiriyoruz. Eser satmıyor, satışına aracılık etmiyor, resmî değerleme yapmıyor ve hukuki danışmanlık vermiyoruz. Kendi koleksiyonumuz, kültürel miras politikamızdaki kurallara göre, her eser sahiplik geçmişiyle birlikte tek tek yayımlanıyor; bu sayfanın başındaki İki Renkli amfora da, SR 3477/65 numarasıyla birlikte, bunlardan biri.