Αγορά κυπριακών αρχαιοτήτων: τι επιτρέπει ο νόμος, τι να ελέγξετε

Στις 2 Οκτωβρίου 2014 ο οίκος Bonhams στο Λονδίνο έβγαλε σε δημοπρασία, ως αριθμό 2, μια πρόχου Ερυθρής Στιλβωτής κεραμικής (Red Polished), με εκτίμηση £3.000 έως £5.000. Ο κατάλογος ανέφερε ότι την είχε αγοράσει μια αμερικανική συλλογή το 1964 και πρόσθετε ότι συνοδευόταν από «αντίγραφο της άδειας εξαγωγής της κυπριακής κυβέρνησης με ημερομηνία 20/10/1964». Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου, που παρακολουθεί τις πωλήσεις κυπριακού υλικού, έλεγξε τον αριθμό στο δικό του αρχείο παλιών αδειών και τον επιβεβαίωσε [1, σ. 37]. Όποιος αγόραζε εκείνη την πρόχου πλήρωνε για ένα αγγείο και για ένα χαρτί που το εγγυάται η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία.

Τα περισσότερα κυπριακά αρχαία που κυκλοφορούν σήμερα στην αγορά έχουν λιγότερα χαρτιά από αυτό, και πολλά δεν έχουν κανένα. Ο οδηγός αυτός απευθύνεται σε όσους σκέφτονται να αγοράσουν ένα, σε μια μικρή δημοπρασία, σε γκαλερί ή σε ιστοσελίδα, είτε ζουν στην Κύπρο, είτε στην Ελλάδα, είτε στο Λονδίνο, τη Μελβούρνη ή τη Νέα Υόρκη. Εξηγεί τι ζητά ο νόμος από τον αγοραστή το 2026 στη Βρετανία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στην Κύπρο και στην Ελλάδα, ποια έγγραφα δείχνουν ότι ένα κομμάτι βγήκε νόμιμα από την Κύπρο, πώς το ελέγχετε πριν πληρώσετε, και τι κάνετε αν ένα κομμάτι που ήδη έχετε αποδειχθεί προβληματικό.

Πρόκειται για γενική πληροφόρηση για τον νόμο και όχι για νομική συμβουλή. Για μια ακριβή αγορά, στείλτε μας πρώτα την αγγελία: θα σας πούμε τι βλέπουμε και, αν η περίπτωση χρειάζεται δικηγόρο με εμπειρία στην πολιτιστική κληρονομιά, θα σας το πούμε κι αυτό.

Είναι νόμιμο να αγοράσω κυπριακές αρχαιότητες;

Ναι, εκτός Κύπρου, για αντικείμενα που έφυγαν νόμιμα από το νησί. Κανένας νόμος στο Ηνωμένο Βασίλειο, στις Ηνωμένες Πολιτείες ή στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν απαγορεύει την αγορά μιας κυπριακής αρχαιότητας, και η νόμιμη εξαγωγή από την Κύπρο ήταν δυνατή με αριθμημένες άδειες ως το 1996. Κάθε σύστημα απαγορεύει, με τον δικό του τρόπο, την αγορά ή την εισαγωγή κομματιού που ανασκάφηκε ή βγήκε από την Κύπρο παράνομα. Στην Ελλάδα η αγορά επιτρέπεται με συγκεκριμένη διαδικασία, ενώ μέσα στην Κύπρο ελεύθερη αγορά δεν υπάρχει. Το λήμμα της εγκυκλοπαίδειάς μας για τη συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων σήμερα (στα αγγλικά) βάζει τα συστήματα δίπλα δίπλα.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο

Ο νόμος του 2003 για την εμπορία πολιτιστικών αντικειμένων (Dealing in Cultural Objects (Offences) Act 2003) ποινικοποιεί την απόκτηση, πώληση, εισαγωγή ή εξαγωγή ενός «μολυσμένου» (tainted) πολιτιστικού αντικειμένου με δόλο, όταν κάποιος «γνωρίζει ή πιστεύει» ότι είναι μολυσμένο [2]. Ένα αντικείμενο θεωρείται μολυσμένο μόνο αν ανασκάφηκε, ή αποσπάστηκε από μνημείο ή κτίριο, κατά παράβαση του νόμου του τόπου όπου συνέβη αυτό, μετά την έναρξη ισχύος του νόμου στις 30 Δεκεμβρίου 2003. Ένα αγγείο που έφυγε από την Κύπρο το 1965 δεν μπορεί να είναι μολυσμένο κατά τον νόμο αυτόν. Ένα αγγείο που βγήκε από κυπριακό τάφο το 2010 μπορεί, και ο αγοραστής που το υποψιάζεται και αγοράζει παρ' όλα αυτά διαπράττει το αδίκημα, με ποινή έως επτά χρόνια [2]. Πίσω από αυτόν τον νόμο στέκεται το κοινό δίκαιο της κλοπής: ένα κλεμμένο αντικείμενο μένει κλεμμένο όσος καιρός κι αν περάσει, και ο κλέφτης δεν μπορεί να μεταβιβάσει έγκυρη κυριότητα.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες

Η αγορά κυπριακής αρχαιότητας που βρίσκεται ήδη στην Αμερική είναι νόμιμη. Η εισαγωγή ελέγχεται. Με διμερή συμφωνία με την Κύπρο, που υπογράφηκε πρώτη φορά στις 16 Ιουλίου 2002 και ανανεώθηκε τελευταία φορά το 2022, η αμερικανική τελωνειακή υπηρεσία (CBP) σταματά στα σύνορα το κυπριακό αρχαιολογικό υλικό που περιλαμβάνεται στους καταλόγους της, εκτός αν ο εισαγωγέας αποδείξει νόμιμη εξαγωγή από την Κύπρο ή ότι το αντικείμενο είχε φύγει από το νησί πριν μπει η κατηγορία του σε περιορισμό [4][6]. Για την προϊστορική και κλασική κεραμική, τα πήλινα ειδώλια και τη γλυπτική η ημερομηνία αυτή είναι τα μέσα Ιουλίου 2002· για τα νομίσματα κυπριακών τύπων, ο Ιούλιος 2007. Τον Οκτώβριο του 2026 οι ισχύοντες περιορισμοί λήγουν στις 13 Ιουλίου 2027, και η Συμβουλευτική Επιτροπή Πολιτιστικών Αγαθών του Στέιτ Ντιπάρτμεντ εξετάζει πρόταση παράτασης [5]. Χωριστά, με βάση τον νόμο για τη διακίνηση κλοπιμαίων (National Stolen Property Act) όπως τον ερμήνευσε η απόφαση United States v. McClain, ένα αντικείμενο που βγήκε από την Κύπρο κατά παράβαση του κυπριακού νόμου περί κυριότητας μπορεί να θεωρηθεί κλοπιμαίο, όποτε κι αν εισήχθη [11]. Ο οδηγός για την πώληση κυπριακών αρχαιοτήτων στις ΗΠΑ δίνει τις ημερομηνίες ανά κατηγορία.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Η αγορά μέσα στην ΕΕ είναι νόμιμη, και η μεταφορά ενός κομματιού από ένα κράτος μέλος σε άλλο δεν χρειάζεται άδεια εισαγωγής. Ούτε η εισαγωγή ενός κυπριακού κομματιού από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελβετία ή τις ΗΠΑ: ο Κανονισμός (ΕΕ) 2019/880, που από τις 28 Ιουνίου 2025 απαιτεί άδεια εισαγωγής για αρχαιολογικά αντικείμενα άνω των 250 ετών, εφαρμόζεται μόνο σε αγαθά που δημιουργήθηκαν ή βρέθηκαν εκτός ΕΕ, και η Κύπρος είναι κράτος μέλος [7][8]. Αυτό που προστατεύει έναν αγοραστή στην ΕΕ είναι ο φάκελος με το ιστορικό κυριότητας, γιατί σύμφωνα με την Οδηγία 2014/60/ΕΕ η Κύπρος μπορεί να διεκδικήσει αντικείμενο που απομακρύνθηκε παράνομα από το έδαφός της μόλις αυτό βρεθεί σε άλλο κράτος μέλος. Για έναν Έλληνα αγοραστή ισχύει επιπλέον ο εθνικός νόμος (δείτε παρακάτω). Για να φύγει ένα κομμάτι από την ΕΕ χρειάζεται ευρωπαϊκή άδεια εξαγωγής με βάση τον Κανονισμό 116/2009, που καλύπτει αρχαιολογικά αντικείμενα άνω των εκατό ετών, όποια κι αν είναι η αξία τους [9]. Και στις δύο περιπτώσεις, ένας φάκελος που δείχνει νόμιμη έξοδο από την Κύπρο είναι αυτό που κάνει ένα κομμάτι ασφαλές να το έχετε, να το μετακινήσετε και αργότερα να το μεταβιβάσετε.

Στην Κύπρο

Μέσα στην Κυπριακή Δημοκρατία δεν υπάρχει ελεύθερη αγορά. Το άρθρο 26 του περί Αρχαιοτήτων Νόμου (ΚΕΦ.31) ορίζει ότι «ουδέν πρόσωπο εμπορεύεται αρχαιότητες», με ποινή φυλάκισης έως πέντε χρόνια ή πρόστιμο έως 45.000 ευρώ [3]. Ιδιωτικές συλλογές που δηλώθηκαν στον Διευθυντή Αρχαιοτήτων με την τροποποίηση του 1973 (ή μέσα στην εξάμηνη αμνηστία μετά την τροποποίηση του 1996) μπορούν να διατηρούνται με άδεια του Διευθυντή, και ένα δηλωμένο κομμάτι μπορεί ακόμη να πουληθεί σε συγκεκριμένες περιστάσεις: όταν ένα καταγεγραμμένο κομμάτι αλλάζει χέρια, και αυτός που το διαθέτει και αυτός που το παραλαμβάνει πρέπει να ενημερώσουν τον Διευθυντή μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες, και ο Υπουργός μπορεί να ζητήσει να παραδοθεί κομμάτι που χρειάζεται το Κυπριακό Μουσείο [3]. Το άρθρο 27 επιτρέπει εξαγωγή μόνο για έκθεση, μακροχρόνιο δανεισμό, μελέτη ανασκαφικού υλικού ή δώρο του Προέδρου, και απαγορεύει ρητά άδεια για εξαγωγή ιδιωτικής συλλογής [3]. Στην πράξη, λοιπόν, ένας επισκέπτης δεν μπορεί να αγοράσει αρχαίο στην Κύπρο και να το πάρει μαζί του. Τα αγγεία που πουλιούνται στα πωλητήρια των μουσείων, στην Υπηρεσία Κυπριακής Χειροτεχνίας (Cyprus Handicraft Service) και στα τουριστικά εργαστήρια κεραμικής είναι σύγχρονα αντίγραφα, νόμιμα να τα αγοράσετε και να τα βγάλετε από τη χώρα, και συχνά φέρουν σφραγίδα που το δηλώνει.

Αν ζείτε στην Κύπρο ή στην Ελλάδα

Στην Κύπρο η μόνη νόμιμη αγορά είναι η μεταβίβαση ενός ήδη καταγεγραμμένου κομματιού, με ενημέρωση του Διευθυντή μέσα σε δεκατέσσερις ημέρες (άρθρο 33(4)). Όποιος αγοράζει αρχαιότητα που δεν είναι καταγεγραμμένη αναλαμβάνει τον κίνδυνο του άρθρου 33(3), που θεωρεί την κατοχή της αδίκημα εκτός αν αποδειχθεί νόμιμη απόκτηση [3]. Αν κάποιος σας προτείνει ένα κομμάτι από οικογενειακή συλλογή, ή αν σκέφτεστε να φέρετε στην Κύπρο κάτι που αγοράσατε στο εξωτερικό, η απάντηση εξαρτάται από το κομμάτι, την καταγραφή του και τα πρόσωπα. Γράψτε μας πριν συμφωνήσετε οτιδήποτε: θα σας πούμε πού βρίσκεται η δική σας περίπτωση και, αν χρειαστεί, σε ποιον να απευθυνθείτε.

Στην Ελλάδα η αγορά επιτρέπεται, με διαδικασία. Τα κινητά αρχαία έως το 1453 που βρέθηκαν στην Ελλάδα ανήκουν στο Δημόσιο και ο ιδιώτης τα έχει μόνο με άδεια κατοχής (άρθρα 21 και 23)· όταν αλλάζουν χέρια, ενημερώνεται η Υπηρεσία και ο νέος κάτοχος πρέπει να πάρει δική του άδεια, αλλιώς η μεταβίβαση είναι άκυρη και το αρχαίο περνά στο Δημόσιο (άρθρο 28(1)) [19][20]. Ένα κυπριακό κομμάτι που εισήχθη νόμιμα στην Ελλάδα μπορεί να ανήκει κανονικά σε ιδιώτη· η πώλησή του γίνεται αφού γνωστοποιηθούν η πρόθεση, ο αγοραστής και η τιμή και περάσει ένας μήνας χωρίς το Δημόσιο να ασκήσει δικαίωμα προτίμησης (άρθρο 28(5)). Αν αγοράσετε κυπριακό κομμάτι στο εξωτερικό και το φέρετε στην Ελλάδα, δηλώνετε την εισαγωγή και τον τρόπο απόκτησης (άρθρο 33(2)). Στην Ελλάδα υπάρχουν αδειούχοι αρχαιοπώλες (άρθρο 32) και αναγνωρισμένοι συλλέκτες (άρθρο 31), και ο συλλέκτης δεν επιτρέπεται να αποκτήσει κομμάτι για το οποίο υπάρχουν ενδείξεις παράνομης εξαγωγής από τη χώρα προέλευσης. Για ένα κυπριακό αγγείο, αυτό σημαίνει ότι ο κυπριακός νόμος μετρά και στην Αθήνα. Η αγορά ή πώληση χωρίς την άδεια ή τη γνωστοποίηση που απαιτείται τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο χρόνια (άρθρο 59) [20].

Ο οδηγός μας για την κατοχή και πώληση αρχαίων σε Κύπρο και Ελλάδα εξηγεί αναλυτικά και τους δύο νόμους. Όπου η απάντηση εξαρτάται από τις περιστάσεις, ξεκινήστε από εμάς: στείλτε μας την αγγελία ή φωτογραφίες πριν αγοράσετε.

Ποιο ιστορικό κυριότητας να ζητήσω πριν αγοράσω;

Ζητήστε γραπτό ιστορικό που να φτάνει πριν από το 1974, και κάθε έγγραφο που δείχνει ότι το κομμάτι έφυγε από την Κύπρο με άδεια. Το ιστορικό κυριότητας (provenance, στα αγγλικά) είναι εδώ η αλυσίδα των κατόχων από τη στιγμή που το αντικείμενο βγήκε από τη γη· για το κυπριακό υλικό οι κρίκοι της είναι λίγων αναγνωρίσιμων ειδών, και κάποιοι είναι πολύ πιο ισχυροί από άλλους.

Ο ισχυρότερος είναι ό,τι μπορεί να επιβεβαιώσει το Τμήμα Αρχαιοτήτων από τα δικά του αρχεία. Από το 1935 το Τμήμα εξέδιδε αριθμημένες άδειες εξαγωγής που κατέγραφαν κάθε αντικείμενο, και πολλά κομμάτια που εξάγονταν με άδεια έφευγαν με μια μικρή μολύβδινη σφραγίδα με τα γράμματα C.M., δεμένη με σύρμα σε μια λαβή. Το Κυπριακό Μουσείο είχε δικό του πωλητήριο για «διπλά» αγγεία από τη δεκαετία του 1920 ώσπου καταργήθηκε η πρακτική το 1991, με χρονολογημένα δελτία και Μητρώο Πωλήσεων [15]. Αδειούχοι αρχαιοπώλες, όπως ο Πέτρος Κολοκασίδης στη Λευκωσία, έδιναν δακτυλογραφημένες αποδείξεις και αριθμούς αποθήκης. Όταν μια γκαλερί το 2016 περιέγραψε μια φιάλη Δίχρωμης κεραμικής (Bichrome) ως αγορασμένο από τον «P. Kolokasides, Cyprus» τη δεκαετία του 1950 ή του 1960 από τον βοτανολόγο Oleg Polunin, με «μολύβδινη σφραγίδα εξαγωγής του Κυπριακού Μουσείου στη λαβή», το Τμήμα το επιβεβαίωσε όπως και την πρόχου του Bonhams [1, σ. 37-38]. Ο οδηγός για τις άδειες εξαγωγής, τις σφραγίδες και τις ετικέτες δείχνει πώς μοιάζει καθένα από αυτά και πώς το διαβάζετε.

Ακολουθούν οι παλιοί αριθμοί συλλογών και τα αρχεία πωλήσεων. Ένας ζωγραφισμένος αριθμός από τη συλλογή Τσεσνόλα του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης, της οποίας τα «διπλά» πουλήθηκαν εκεί από το 1916 ως το 1928, ένας αριθμός διανομής του Βρετανικού Μουσείου από τη δεκαετία του 1890, ένας αριθμός παρτίδας σε κατάλογο του Sotheby's ή του Drouot πριν από το 1970: καθένα τοποθετεί το αντικείμενο έξω από την Κύπρο σε μια ημερομηνία που ελέγχεται σε βιβλιοθήκη. Οι αποδείξεις δημοπρασιών και τα ιστορικά πωλήσεων λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο όταν αναφέρουν τον οίκο, τη δημοπρασία και τον αριθμό παρτίδας.

Γιατί μετρούν οι χρονιές 1970 και 1974;

Η Σύμβαση της UNESCO του 1970 είναι συνθήκη μεταξύ κρατών, δεν έχει αναδρομική ισχύ και δεν δεσμεύει άμεσα κανέναν ιδιώτη αγοραστή [10]. Μουσεία, οίκοι δημοπρασιών και αρχαιοπώλες έχουν ωστόσο υιοθετήσει το 1970 ως τη χρονιά πριν από την οποία θέλουν τεκμηριωμένο το ιστορικό ενός αντικειμένου· η συζήτηση γύρω από αυτό το όριο υπάρχει στο άρθρο για την UNESCO του 1970 και τις σύγχρονες συλλογές (στα αγγλικά). Για το κυπριακό υλικό μετρά περισσότερο μια δεύτερη χρονιά. Μετά την τουρκική εισβολή του Ιουλίου 1974, νεκροταφεία, εκκλησίες και καταγεγραμμένες συλλογές στα κατεχόμενα λεηλατήθηκαν σε μεγάλη κλίμακα· το λήμμα για τη λεηλασία στα κατεχόμενα (στα αγγλικά) περιγράφει τι χάθηκε. Ένα ιστορικό τεκμηριωμένο πριν από το 1974 αποκλείει αυτή την πηγή.

Τι σημαίνει «παλιά ιδιωτική συλλογή» χωρίς έγγραφα;

Συνήθως ένα κενό. Φράσεις όπως «παλιά ευρωπαϊκή συλλογή», «ιδιοκτησία ενός κυρίου» ή «αποκτήθηκε τη δεκαετία του 1970» είναι κάποιες φορές αληθινές και πάντα αδύνατο να ελεγχθούν. Η Αλφά, που ηγήθηκε των ερευνών του Τμήματος για το εμπόριο, διαπίστωσε ότι τα περισσότερα ιστορικά σε κυπριακές παρτίδες βρετανικών διαδικτυακών δημοπρασιών, του τύπου «ιδιωτική συλλογή, Wiltshire», δεν έφταναν πίσω ως το 1970 [1, σ. 36]. Η απουσία χαρτιών είναι όμως συνηθισμένη και για κομμάτια που έφυγαν νόμιμα από την Κύπρο: η έρευνα για τη συλλογή Μάλιου στη Λειψία βρήκε ότι οι άδειες εξαγωγής «συχνά χάθηκαν» με τις δεκαετίες [16, σ. 7], και η δική μας ιστορία του νόμιμου εμπορίου, Licence No. 7070 (στα αγγλικά), υποστηρίζει ότι τα περισσότερα κυπριακά αγγεία στο εξωτερικό έφυγαν από το νησί νόμιμα. Για τον αγοραστή μετρά αν το ιστορικό προσφέρει κάτι που ελέγχεται: έναν επώνυμο κάτοχο με χρονολογίες, μια οικογένεια που ζούσε στην Κύπρο τη δεκαετία του 1950, μια χρονολογημένη φωτογραφία ή επιστολή.

Πώς ελέγχω μια κυπριακή αρχαιότητα πριν πληρώσω;

Κάνετε ευθείες ερωτήσεις στον πωλητή, ψάχνετε στα μητρώα, κοιτάζετε το ίδιο το αντικείμενο και ζητάτε δεύτερη γνώμη για ό,τι σας προβληματίζει. Ένας σοβαρός πωλητής περιμένει και τα τέσσερα.

Ερωτήσεις προς τον πωλητή, γραπτώς:

1. Ποιος το είχε πριν από εσάς, και από πότε; Μπορείτε να τον κατονομάσετε, ή τη δημοπρασία όπου το αγόρασε;
2. Υπάρχει άδεια εξαγωγής, μολύβδινη σφραγίδα, δελτίο του Κυπριακού Μουσείου, απόδειξη αρχαιοπώλη ή παλιός αριθμός συλλογής; Μπορώ να δω φωτογραφίες τους;
3. Έχει δημοσιευτεί, εκτεθεί ή βγει σε δημοπρασία στο παρελθόν;
4. Έχει συντηρηθεί ή συμπληρωθεί, και υπάρχει έκθεση κατάστασης;
5. Δηλώνετε γραπτώς ότι έχετε έγκυρη κυριότητα και ότι, απ' όσο γνωρίζετε, έφυγε νόμιμα από την Κύπρο, και θα μου επιστρέψετε τα χρήματα αν αποδειχθεί το αντίθετο;

Έπειτα ελέγξτε τα μητρώα. Το Art Loss Register ψάχνει στη βάση του για κλεμμένα και λεηλατημένα έργα έναντι αμοιβής (£85 συν ΦΠΑ για μία αναζήτηση, το 2026) και εκδίδει πιστοποιητικό [13]. Η δωρεάν εφαρμογή ID-Art της INTERPOL επιτρέπει σε όλους να ψάξουν στη βάση κλεμμένων έργων τέχνης με φωτογραφία ή περιγραφή [14]. Αξίζει να γίνουν και τα δύο, και τα δύο όμως έχουν ένα όριο: ένα αντικείμενο από ακαταγράφητο τάφο δεν καταχωρίστηκε ποτέ πουθενά, οπότε μια καθαρή αναζήτηση δείχνει ότι το κομμάτι δεν έχει δηλωθεί κλεμμένο, και τίποτα για το πώς έφυγε από την Κύπρο. Για ένα τεκμηριωμένο κομμάτι, το Τμήμα Αρχαιοτήτων μπορεί να επιβεβαιώσει αν ένας αριθμός άδειας ή μια σφραγίδα αντιστοιχεί στο αρχείο του [1].

Πριν πληρώσετε για οτιδήποτε έχει σημασία για εσάς, στείλτε μας φωτογραφίες του αντικειμένου, την αγγελία και όποια χαρτιά υπάρχουν. Θα σας πούμε τι είναι, αν η χρονολόγηση και η κατηγορία του ταιριάζουν με την περιγραφή, και αν το ιστορικό που προσφέρεται στέκει.

Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια;

Κανένα από αυτά δεν αποδεικνύει μόνο του πρόβλημα· καθένα είναι λόγος να ρωτήσετε περισσότερα πριν πληρώσετε.

• Φρέσκο χώμα. Τα παλιά κομμάτια κρατούν συχνά ίχνη από το χώμα της ταφής ή ασβεστολιθικές επικαθίσεις, και αυτό είναι φυσιολογικό. Χαλαρό, σκούρο χώμα με όψη πρόσφατη μέσα σε ένα αγγείο που προσφέρεται χωρίς παλιό ιστορικό δείχνει ότι δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που βγήκε από τη γη.
• Ομάδες όμοιων κομματιών. Μια σειρά αγγείων της Εποχής του Χαλκού με τον ίδιο πηλό και την ίδια κατάσταση, που εμφανίζονται μαζί από μία πηγή χωρίς χαρτιά, μοιάζει με το περιεχόμενο ενός τάφου. Οι νόμιμες εξαγωγές των δεκαετιών του 1950 και του 1960 ήταν κυρίως ανάμεικτη κεραμική της Εποχής του Σιδήρου, λύχνοι και γυαλικά.
• Λάθος κατηγορία για την ιστορία που λέγεται. Οι επισκέπτες στα χρόνια της αγγλοκρατίας αγόραζαν πρόχους, ληκύθια και λύχνους. Σπάνια έφευγαν με ακέραια σανιδόμορφα ειδώλια (plank figures), μεγάλα αγγεία με παραστάσεις ή ασβεστολιθική γλυπτική, γιατί το Τμήμα δεν έδινε άδεια εξαγωγής για τέτοια και το πωλητήριο δεν τα διέθετε. Όσο σπανιότερη η κατηγορία, τόσο περισσότερα χαρτιά χρειάζεται.
• Αόριστο ή μεταβαλλόμενο ιστορικό: «ευρωπαϊκή συλλογή» χωρίς όνομα, χρονολογίες που αλλάζουν από αγγελία σε αγγελία, πωλητής που δεν θέλει να βάλει το ιστορικό σε χαρτί.
• Τιμή πολύ χαμηλή για την κατηγορία. Στη δική μας αδημοσίευτη έρευνα για κυπριακές παρτίδες που πουλήθηκαν σε δημοπρασίες, ένα συνηθισμένο αγγείο πιάνει από μερικές εκατοντάδες ως περίπου δύο χιλιάδες δολάρια, ενώ ένα τεκμηριωμένο σανιδόμορφο ειδώλιο μπορεί να πιάσει δεκάδες χιλιάδες: ένα με ιστορικό πώλησης στο Παρίσι το 1967 πουλήθηκε στο Bonhams το 2023 για £53.740 μαζί με την προμήθεια [17]. Ένα σανιδόμορφο ειδώλιο που προσφέρεται για μερικές εκατοντάδες είναι αντίγραφο, ή έχει συμπληρωθεί σε μεγάλο βαθμό, ή είναι κομμάτι που κάποιος θέλει να πουλήσει γρήγορα και αθόρυβα.
• Απροθυμία για έλεγχο. Ένας πωλητής που αντιδρά στο να δείξετε φωτογραφίες σε ειδικό ή στο Τμήμα Αρχαιοτήτων είναι από μόνος του προειδοποιητικό σημάδι, αφού ο έλεγχος μόνο όφελος φέρνει σε ένα σωστό ιστορικό.

Τα πιο καθαρά παραδείγματα του τι μπορεί να πάει στραβά βρίσκονται στη Νέα Υόρκη. Στις 24 Μαρτίου 2025 η Εισαγγελία του Μανχάταν επέστρεψε στην Κύπρο δώδεκα αντικείμενα, ανάμεσά τους ένα σανιδόμορφο ειδώλιο και ένα φλασκί της Εποχής του Χαλκού, που είχαν βγει λαθραία από το νησί και είχαν περάσει από αρχαιοπώλη της Νέας Υόρκης συνδεδεμένο με τον Λονδρέζο αρχαιοκάπηλο Robin Symes [12].

Μήπως είναι αντίγραφο ή υπερβολικά συμπληρωμένο;

Μπορεί, και για τον αγοραστή αυτός είναι ο συχνότερος κίνδυνος. Αντίγραφα κυπριακών κατηγοριών κεραμικής για τουρίστες και για πωλητήρια μουσείων κατασκευάζονται εδώ και δεκαετίες, οι συντηρητές του 19ου αιώνα συμπλήρωναν τα κομμάτια που έλειπαν με γύψο και χρώμα, και υπάρχουν σύγχρονες πλαστογραφίες των ακριβών κατηγοριών. Ένα πολύ συμπληρωμένο αγγείο από παλιά συλλογή μπορεί να είναι λογική αγορά σε λογική τιμή· συμπλήρωση που δεν αναφέρεται σε μια πρόσφατη πώληση είναι λόγος να μην αγοράσετε. Ο οδηγός για τα αντίγραφα και τις πλαστές κυπριακές αρχαιότητες δείχνει τι να προσέξετε, και ο οδηγός για το πώς να αναγνωρίσετε την αρχαία κυπριακή κεραμική σας βοηθά να ελέγξετε αν ένα αγγείο είναι η κατηγορία που λέει η αγγελία.

Πού πουλιούνται νόμιμα κυπριακές αρχαιότητες;

Σε δημοπρασίες, και μέσα από καθιερωμένους αρχαιοπώλες και γκαλερί. Στο Λονδίνο, στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη οι μεγάλοι οίκοι (Bonhams, Christie's και Sotheby's είναι αυτοί που πουλούν συχνότερα κυπριακό υλικό) κάνουν δημοπρασίες αρχαιοτήτων αρκετές φορές τον χρόνο, και μικρότεροι περιφερειακοί και διαδικτυακοί οίκοι πουλούν περισσότερες και φθηνότερες παρτίδες. Αρχαιοπώλες που ανήκουν σε επαγγελματικές ενώσεις με κώδικα δεοντολογίας, όπως η Antiquities Dealers' Association στη Βρετανία ή η International Association of Dealers in Ancient Art, δεσμεύονται να ελέγχουν το ιστορικό πριν πουλήσουν. Στην Ελλάδα, όπως είδαμε, υπάρχουν αδειούχοι αρχαιοπώλες με βιβλίο θεωρημένο από την Υπηρεσία. Δεν προτείνουμε κανέναν οίκο ή αρχαιοπώλη. Αυτό που ξεχωρίζει μια καλή πηγή από μια κακή είναι τι σας λέει: πλήρη καταχώριση καταλόγου με επώνυμο ιστορικό, έκθεση κατάστασης, και προθυμία να απαντήσει σε ερωτήσεις και να πάρει πίσω το κομμάτι αν προκύψει διεκδίκηση.

Τα τεκμηριωμένα κομμάτια κοστίζουν περισσότερο, και η διαφορά είναι μέρος αυτού που αγοράζετε. Ένα βαρελόσχημο φλασκί Δίχρωμης κεραμικής με δύο μολύβδινες σφραγίδες εξαγωγής ακόμη στη λαβή του πουλήθηκε £2.800 στο Bonhams τον Ιούλιο του 2020 [18]· μια παρόμοια βαρελόσχημη πρόχους χωρίς σφραγίδες στην περιγραφή της πουλήθηκε £550 σε διαδικτυακή δημοπρασία το 2023. Ο οδηγός για το πόσο αξίζει μια κυπριακή αρχαιότητα δίνει πραγματικές παρτίδες για κάθε κατηγορία.

Το Τμήμα Αρχαιοτήτων παρακολουθεί τις πωλήσεις σε Βρετανία, Ευρώπη και Αμερική, και τις μικρές διαδικτυακές δημοπρασίες, και ζητά από τους οίκους να αποσύρουν κυπριακές παρτίδες των οποίων την εξαγωγή δεν μπορεί να επιβεβαιώσει· πρόσφατες περιπτώσεις υπάρχουν στον οδηγό για την πώληση κυπριακών αρχαιοτήτων στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ρωτήστε τον οίκο τι γίνεται αν φτάσει διεκδίκηση αφού έχετε πληρώσει, και διαβάστε τους όρους του.

Ποια χαρτιά κρατώ μετά την αγορά;

Όλα, σε έναν φάκελο, μαζί με το αντικείμενο. Δηλαδή:

• το τιμολόγιο ή την απόδειξη της δημοπρασίας, με τον οίκο ή τον αρχαιοπώλη, τη δημοπρασία, τον αριθμό παρτίδας και την ημερομηνία·
• την πλήρη καταχώριση του καταλόγου ή την αγγελία, τυπωμένη ή αποθηκευμένη, μαζί με το ιστορικό και την έκθεση κατάστασης·
• αντίγραφα κάθε παλαιότερου εγγράφου που σας έδωσε ο πωλητής: άδειες εξαγωγής, φωτογραφίες σφραγίδων, αποδείξεις, επιστολές, σελίδες παλιών καταλόγων·
• κάθε πιστοποιητικό αναζήτησης σε μητρώο (Art Loss Register ή παρόμοιο)·
• για εισαγωγή, το τελωνειακό παραστατικό, τη δήλωση εισαγωγής στην Ελλάδα ή την αμερικανική τελωνειακή δήλωση·
• για αγορά μέσα στην Κύπρο ή στην Ελλάδα, αντίγραφο της ενημέρωσης προς τον Διευθυντή ή την Υπηρεσία και τη νέα σας άδεια·
• τις δικές σας φωτογραφίες του αντικειμένου από κάθε πλευρά, με κοντινές λήψεις από ετικέτες, αριθμούς και σφραγίδες, και το ύψος του.

Μην αφαιρέσετε παλιές ετικέτες, ζωγραφισμένους αριθμούς ή μολύβδινες σφραγίδες, και μην καθαρίσετε την επιφάνεια. Ο επόμενος κάτοχος, ένας εκτελεστής διαθήκης ή ένα μουσείο θα τα χρειαστεί. Αν αργότερα δώσετε το κομμάτι σε άλλον, ο οδηγός για τις αρχαιότητες σε κληρονομιά και ο οδηγός για την πώληση μιας κληρονομημένης κυπριακής συλλογής (στα αγγλικά) εξηγούν τι θα ζητηθεί από τον επόμενο κάτοχο.

Τι κάνω αν ένα κομμάτι που αγόρασα αποδειχθεί προβληματικό;

Γράψτε μας, πριν κάνετε οτιδήποτε άλλο με αυτό. Τα προβλήματα παίρνουν λίγες μορφές: το Τμήμα Αρχαιοτήτων θέτει ερώτημα για το κομμάτι όταν μεταπωλείται, μια αναζήτηση σε μητρώο βγάζει αντιστοιχία, ή μαθαίνετε κάτι για την ιστορία του που δεν ξέρατε όταν το αγοράσατε. Κρατήστε το όπως είναι, με τα χαρτιά του, και μην το μεταπωλήσετε όσο το ερώτημα είναι ανοιχτό. Αν το αγοράσατε από οίκο δημοπρασιών ή αρχαιοπώλη, ενημερώστε τον πωλητή γραπτώς· πολλοί όροι πώλησης και κώδικες δεοντολογίας προβλέπουν επιστροφή χρημάτων όταν η κυριότητα αποδεικνύεται ελαττωματική.

Οι κάτοχοι σε αυτή τη θέση έχουν αρκετούς δρόμους. Κάποια αντικείμενα αποδεικνύονται εντάξει όταν βρεθούν τα χαρτιά που λείπουν, και μπορούμε να βοηθήσουμε να τα εντοπίσετε. Άλλες περιπτώσεις λύνονται με την επιστροφή του κομματιού στην Κύπρο μέσω της πρεσβείας ή της ύπατης αρμοστείας της, για την οποία το Τμήμα έχει επανειλημμένα ευχαριστήσει τους κατόχους· ο οδηγός για την επιστροφή ή δωρεά κυπριακών αρχαιοτήτων εξηγεί πώς γίνεται. Για το θέμα της επιστροφής χρημάτων και της κυριότητας, θα σας πούμε αν χρειάζεστε δικηγόρο με εμπειρία στην πολιτιστική κληρονομιά. Ένας αγοραστής που ενήργησε καλή τη πίστει και θέτει το ερώτημα ανοιχτά βρίσκεται συνήθως σε πολύ ευκολότερη θέση.

Αν δεν είστε βέβαιοι τι αγοράσατε, ή πώς έφτασε στον πωλητή, πείτε μας και αυτό. Το ίδιο ισχύει αν το κομμάτι ήρθε σε εσάς από κάποιον άλλον, για παράδειγμα από έναν συγγενή που το αγόρασε πριν από χρόνια· ο οδηγός για τις αρχαιότητες που ήρθαν από την Κύπρο καλύπτει αυτή την περίπτωση.